Sâmânîler ve Karahanlılar Devrinde Mâtürîdîlik Düşüncesinin Teşekkülü ve Gelişimi

105 113

Özet

Bu makale, Mâverâünnehir’de Hanefî kelâmının Sâmânîler ve Karahanlılar dönemlerinde geçirdiği dönüşümü merkez alarak, el-Mâtürîdiyye öğretisinin teşekkül ve kurumsallaşma süreçlerini tarihî-sosyolojik bir çerçevede inceler. Semerkant ve Buhara çevresinde oluşan iki bölgesel ilim çevresini râvî zincirleri, biyografik veriler ve ribâtların ilmî-toplumsal işlevleri üzerinden karşılaştırmalı biçimde ele alır. Sâmânîler döneminde Karmatî/İsmâilî karşıtlığıyla güç kazanan “ehlü’s-sünne ve’l-cemâ‘a” söyleminin, zamanla farklı düşünce akımlarına yönelik baskı mekanizmasına dönüşmesiyle birlikte Semerkant kelâmında bir daralma ve “sadakat” ölçütlü değerlendirme rejimi doğduğu gösterilir. Buna karşılık Karahanlılar devrinde Nesef menşeli âlimlerin (özellikle Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî ve Ebü’l-Muîn en-Nesefî) katkılarıyla Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin fikirleri sistemleştirilmiş ve el-Mâtürîdiyye, Hanefî mezhebinin temsil gücü yüksek bir kelâm geleneği hâline gelmiştir. Bu çalışma, Semerkant ve Buhara havzalarında gelişen iki bölgesel ilmî çizgi karşılaştırılarak, Hanefî kelâmın dönüşümünü tarihî-sosyolojik bir perspektifle tartışmayı amaçlamaktadır. Temel yaklaşım; biyografik kaynaklar ve isnad verilerini, ribâtların işlevi ile şehirli zümrelerin (gaziler, zühhâd, tüccarlar, bürokrasi) ilişkileri içinde okumaktır. Böylece el-Mâtürîdiyye’nin “kriz–yeniden inşa–kurumsallaşma” ekseninde nasıl görünür hâle geldiği; hangi aktörler, metinler ve siyasî şartlar aracılığıyla Hanefî mezhebinin temsil gücü yüksek bir kelâm geleneğine dönüştüğü ortaya konulmuştur.