EMÎR NIZAMEDDIN YALANGTUŞ BAHADIR TARIHININ KAYNAK İNCELEMESI: ANLATISAL, DIPLOMATIK VE ARŞIV BELGELERI
42 10
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6479Anahtar Kelimeler:
Yalangtuş Bahadır; kaynak incelemesi; arşiv belgeleri; Buhara Hanlığı; Semerkant; vakıf; arazi mülkiyeti; Astrahaniler; Maveraünnehir.Özet
Bu makale, XVII. yüzyıl Maveraünnehir’inin en etkili askerî ve siyasi şahsiyetlerinden biri olan Emir Nizameddin Yalangtuş Bahadır’ın tarihini incelemek için kullanılan kaynaklar bütününü ele almaktadır. Çalışma, onun Semerkant, Belh ve komşu bölgelerdeki faaliyetlerinin farklı yönlerini yeniden kurmak amacıyla kronikleri, diplomatik kayıtları, seyahat anlatılarını ve yayımlanmış arşiv belgelerini karşılaştırmalı biçimde kullanmaktadır. Saray anlatıları ile belge temelli kanıtlar arasındaki ilişki özel olarak değerlendirilmiştir.
Makalede Yalangtuş Biy ile ilgili arazi satın alma senetleri, vergi muafiyetini onaylayan hükümdar buyrukları ve vakıf topraklarının sınırlarını belirleyen belgeler ayrıntılı şekilde incelenmektedir. Bu belgeler, onun nüfuzunun yalnızca askerî komuta veya atalık unvanına dayanmadığını; sulanan arazi mülkiyeti, mali imtiyazlar ve Semerkant’taki Şirdar ile Tilla-Kari medreseleriyle bağlantılı vakıf gelirleri üzerine kurulduğunu göstermektedir.
Musakhkhir al-bilad, Bahr al-asrar, Tarikh-i Qipchaqkhani, Tarikh-i Muqimkhani ve Samariya gibi kroniklerin arşiv belgeleriyle karşılaştırılması, Buhara Hanlığı’nda seçkinler iktidarının maddi ve hukuki mekanizmalarını aydınlatır. Böylece Yalangtuş Bahadır, siyasi, askerî, diplomatik ve mimari faaliyetleri arazi ilişkileri ve tarımsal kaynakların denetimiyle iç içe geçmiş bölgesel bir güç sahibi olarak değerlendirilir.
Referanslar
. Муҳаммадёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-билод (Мамлакатларнинг эгалланиши) / Форс тилидан таржима, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифлари И. Бекжонов ва Д. Сангирова. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2009. – 429 б.
محمود بن ولی. بحر الاسرار فی مناقب الاخیار. – Manuscript: Al-Biruni Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, inv. no. 1375, fols. 58b–234b; India Office MS no. 575, fols. 98a–99b.
Документы к истории аграрных отношений в Бухарском ханстве. Вып. 1: Акты феодальной собственности на землю XVII–XIX вв. / Под ред. А. К. Арендса; подбор документов, перевод, введение и примечания О. Д. Чехович. – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР, 1954. – XXVIII, 268 с.; материалы о Ялангтуш-бии: с. IX–X; док. 1, с. 3–7; док. 2, с. 8–9; док. 3, с. 10–12; док. 6, с. 24–28; док. 13, с. 65–68.
خواجم قلیبیک بلخی. تاریخ قبچاقخانی. – Manuscript: Al-Biruni Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, inv. no. 4468/II, fols. 14b–51b; Қожамқұлибек Балхи. Тарих-и Қыпшақи. – Алматы, 2017. – 645 б.
Ахмедов Б. А. Историко-географическая литература Средней Азии XVI–XVIII вв. – Ташкент: Фан, 1985. – С. 95–100.
Мухаммед Юсуф Мунши. Муким-ханская история / Перевод с таджикского, предисловие, примечания и указатели А. А. Семёнова. – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР, 1956. – 303 с.; нужное место: с. 82.
Муҳаммад Толиб. Матлаб ут-толибин / Форс-тожик тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари Ғ. Каримий ва Э. Миркомилов; масъул муҳаррир Ҳ. Тўраев. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2016. – 384 б.; тегишли жой: 170-б.
Абу Тоҳирхожа Самарқандий. Самария / Форс тилидан А. Сатторий таржимаси; масъул муҳаррирлар С. Айний ва Б. Аҳмедов. – Тошкент: Камалак, 1991. – 336 б.; тегишли жой: 27-б.
İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmara-yi Abbasi) / Fars dilindən tərcümə edən Şahin Fərzəliyev (Şahin Fazil). – Bakı: Şərq-Qərb, 2010. – 2505 s.; müvafiq yer: s. 1494–1495.
محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی. خلاصة السیر: تاریخ روزگار شاه صفی صفوی. – تهران: انتشارات علمی، ۱۳۶۸. – ۳۸۴ ص؛ صص. ۱۰۹–۱۱۰.
محمد یوسف واله اصفهانی. خلد برین: ایران در روزگار صفویان / به تصحیح میرهاشم محدث. – تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۲. – ۹۲۱ ص؛ ص. ۷۴.
Jahangir. The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India / Translated, edited and annotated by W. M. Thackston. – New York; Oxford: Oxford University Press in association with the Freer Gallery of Art and Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, 1999. – xxv, 502 p.; relevant passages: pp. 423–424.
عبد الحمید لاهوری. پادشاهنامه. – کلکته، ۱۸۶۷. – ۲۰۹ ص؛ صص. ۹۱–۹۴.
Della Valle P. Viaggi di Pietro Della Valle il Pellegrino. Vol. II. – Roma, 1658. – pp. 460–461.
Вяткин В. Л. Материалы к исторической географии Самаркандского вилаета. – Самарканд: [б. и.], 1902. – С. 4–6.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
