ӘМІР НИЗАМ АД-ДИН ЯЛАНГТҰШ БАҺАДҮР ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТАНУЫ: НАРРАТИВТІК, ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ЖӘНЕ АРХИВТІК ДЕРЕКТЕР
42 10
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6479Кілт сөздер:
Ялангтұш Баһадүр; деректану; архив құжаттары; Бұхара хандығы; Самарқанд; уақф; жер иелігі; Аштарханилер; Мауереннахр.Аңдатпа
Бұл мақалада XVII ғасырдағы Мауереннахрдың аса ықпалды әскери-саяси қайраткерлерінің бірі Әмір Низам ад-Дин Ялангтұш Баһадүр тарихын зерттеуге арналған дереккөздер кешені қарастырылады. Зерттеу баяндау сипатындағы жылнамаларды, дипломатиялық мәліметтерді, саяхатшылар хабарларын және жарияланған архивтік акт материалдарын өзара салыстыра отырып, оның Самарқанд, Балх және көршілес аймақтардағы қызметінің әртүрлі қырларын қалпына келтіруге бағытталған. Ерекше назар сарайлық баяндаулар мен құжаттық деректер арасындағы байланысқа аударылады.
Мақалада Ялангтұш биге қатысты жер сатып алу құжаттары, салықтан босату туралы хұкмнамалар және уақф жерлерінің шекарасын белгілеу актілері арнайы талданады. Бұл құжаттар оның билігі тек әскери қолбасшылықпен немесе аталық атағымен шектелмегенін, суармалы жер иеліктері, фискалдық жеңілдіктер және Самарқандтағы Шердор мен Тіллә Қори медреселерімен байланысты уақфтық қорлар арқылы нығайғанын көрсетеді.
Musakhkhir al-bilad, Bahr al-asrar, Tarikh-i Qipchaqkhani, Tarikh-i Muqimkhani және Samariya сияқты хроникаларды архивтік құжаттармен салыстыру Бухара хандығындағы элиталық биліктің материалдық және құқықтық тетіктерін нақтылауға мүмкіндік береді. Зерттеу Ялангтұш Баһадүрді саяси, әскери, дипломатиялық және сәулеттік қызметі жер қатынастары мен аграрлық ресурстарды бақылаумен тығыз байланысты аймақтық ірі тұлға ретінде сипаттайды.
Әдебиеттер тізімі
. Муҳаммадёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-билод (Мамлакатларнинг эгалланиши) / Форс тилидан таржима, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифлари И. Бекжонов ва Д. Сангирова. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2009. – 429 б.
محمود بن ولی. بحر الاسرار فی مناقب الاخیار. – Manuscript: Al-Biruni Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, inv. no. 1375, fols. 58b–234b; India Office MS no. 575, fols. 98a–99b.
Документы к истории аграрных отношений в Бухарском ханстве. Вып. 1: Акты феодальной собственности на землю XVII–XIX вв. / Под ред. А. К. Арендса; подбор документов, перевод, введение и примечания О. Д. Чехович. – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР, 1954. – XXVIII, 268 с.; материалы о Ялангтуш-бии: с. IX–X; док. 1, с. 3–7; док. 2, с. 8–9; док. 3, с. 10–12; док. 6, с. 24–28; док. 13, с. 65–68.
خواجم قلیبیک بلخی. تاریخ قبچاقخانی. – Manuscript: Al-Biruni Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, inv. no. 4468/II, fols. 14b–51b; Қожамқұлибек Балхи. Тарих-и Қыпшақи. – Алматы, 2017. – 645 б.
Ахмедов Б. А. Историко-географическая литература Средней Азии XVI–XVIII вв. – Ташкент: Фан, 1985. – С. 95–100.
Мухаммед Юсуф Мунши. Муким-ханская история / Перевод с таджикского, предисловие, примечания и указатели А. А. Семёнова. – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР, 1956. – 303 с.; нужное место: с. 82.
Муҳаммад Толиб. Матлаб ут-толибин / Форс-тожик тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари Ғ. Каримий ва Э. Миркомилов; масъул муҳаррир Ҳ. Тўраев. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2016. – 384 б.; тегишли жой: 170-б.
Абу Тоҳирхожа Самарқандий. Самария / Форс тилидан А. Сатторий таржимаси; масъул муҳаррирлар С. Айний ва Б. Аҳмедов. – Тошкент: Камалак, 1991. – 336 б.; тегишли жой: 27-б.
İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmara-yi Abbasi) / Fars dilindən tərcümə edən Şahin Fərzəliyev (Şahin Fazil). – Bakı: Şərq-Qərb, 2010. – 2505 s.; müvafiq yer: s. 1494–1495.
محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی. خلاصة السیر: تاریخ روزگار شاه صفی صفوی. – تهران: انتشارات علمی، ۱۳۶۸. – ۳۸۴ ص؛ صص. ۱۰۹–۱۱۰.
محمد یوسف واله اصفهانی. خلد برین: ایران در روزگار صفویان / به تصحیح میرهاشم محدث. – تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۲. – ۹۲۱ ص؛ ص. ۷۴.
Jahangir. The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India / Translated, edited and annotated by W. M. Thackston. – New York; Oxford: Oxford University Press in association with the Freer Gallery of Art and Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, 1999. – xxv, 502 p.; relevant passages: pp. 423–424.
عبد الحمید لاهوری. پادشاهنامه. – کلکته، ۱۸۶۷. – ۲۰۹ ص؛ صص. ۹۱–۹۴.
Della Valle P. Viaggi di Pietro Della Valle il Pellegrino. Vol. II. – Roma, 1658. – pp. 460–461.
Вяткин В. Л. Материалы к исторической географии Самаркандского вилаета. – Самарканд: [б. и.], 1902. – С. 4–6.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
