Altın Orda Hanlarının Uyguladığı Din ve Hoşgörünün Temelleri

89 31

Özet

Makalede, Altın Orda hanlarının dinî inançlarına ilişkin Orta Çağ yazılı kaynakları ve bilimsel görüşler incelenmektedir. Cuci Ulusu’nda Tengricilik, Budizm, Hristiyanlık ve İslam’ın etkileri ele alınmaktadır. Cuci, Batu ve Mengü Timur’un dinî hoşgörüsü ile Berke, Özbek ve Canibek hanların İslamlaşma sürecindeki rolleri ortaya konulmaktadır. Özbek Han’ın İslam’ı kabulü konusunda yeni değerlendirmeler sunulmakta, Tokta Han’ın hayatının sonlarında Müslüman oluşu güncel araştırmalar temelinde incelenmektedir. Cengiz Han’ın “Büyük Yasa”sında yer alan bütün dinlere eşit saygı ilkesi zamanla zayıflamış ve yöneticiler yerel halkların inançlarını benimsemeye başlamıştır. Bu durum Cuci, Çağatay ve İlhanlı devletlerinde görülmüştür. Sonuçta bu devletlerin yöneticileri İslam’ı kabul ederek yerel kültürlerle bütünleşmiştir. Cuci Ulusu’ndaki İslamlaşma üç aşamada gerçekleşmiştir. Berke Han İslam’ı devlet dini düzeyine yükseltmiş, Özbek ve Canibek dönemlerinde ise halk kitlesel olarak İslamlaşmıştır. Fıkıhta Hanefilik, itikatta Mâtürîdîlik, manevi eğitimde Kübrevîlik ve Yesevîlik yerleşmiştir. Daha sonra “Hanefî–Mâtürîdî–Yesevî” üçlüsü hâkim olmuş; Türk dünya görüşü İslami değerlerle, din ise gelenekle bütünleşmiştir. Bu miras Kazak Hanlığı’nda korunarak Kazak manevi dünyasının birliğinin temelini oluşturmuştur.