Урбанизация жағдайындағы студенттердің құндылық бағдарларын салыстырмалы талдау
113 125
Кілт сөздер:
студенттік қҧндылықтар, урбанизация, аумақтық айырмашылықтар, гендерлік фактор, қҧндылықтар типологиясы, Шварц, білім аксиологиясы.Аңдатпа
Мақалада урбанизация және әлеуметтік-мәдени саралау жағдайындағы Қазақстанның студент жастарының қҧндылық бағдарларына кешенді салыстырмалы талдау ҧсынылған. Зерттеудің мақсаты студенттердің негізгі қҧндылықтарының қҧрылымына аумақтық шығу тегінің, оқыту аймағының және жынысының әсерін анықтау, әртүрлі әлеуметтік және мәдени контексттерде тамырланған қҧндылық кӛзқарастарының типологиясын қалыптастыру болды. Эмпирикалық база Ш. Шварцтың бейімделген шкаласы бойынша жҥргізілген тӛрт қазақстандық ЖОО-дан (Астана, Алматы, Қарағанды, Шымкент) 412 студенттің сауалнамасының деректерін, сондай-ақ 16 сҧхбат пен 36 жазбаша баяндаманың контент-талдау нәтижелерін қамтыды.
Әдістемелік стратегия сандық (ANOVA дисперсиялық талдауы, студенттің t-критерийі, сипаттамалық статистика) және сапалық талдауды (тақырыптық категориялау, мағыналарды интерпретациялық қайта қҧру) қолдана отырып, аралас дизайнға негізделген. Қалалық ортадағы студенттер индивидуалистік және ӛзін-ӛзі жҥзеге асыратын қҧндылықтардың (тәуелсіздік, жетістіктер, гедонизм) ҥстемдігіне бейім екендігі анықталды, ал ауыл студенттері нормативтік-дәстҥрлі кӛзқарастарға (қауіпсіздік, дәстҥр, сәйкестік) басымдық береді. Гендерлік талдау әйелдердегі қауіпсіздік пен әлеуметтік эмпатияға бағдарлануда және еркектерде тәуелсіздік пен ӛзін-ӛзі кӛрсетуге ҧмтылуда айтарлықтай айырмашылықтарды анықтады.
Сандық және сапалық деректерді интеграциялау негізінде қҧндылық кластерлерінің типологиясы ҧсынылады: индивидуалистік, консервативті-нормативтік, қалыпты гуманистік және интегративтік. Зерттеу нәтижелері урбанизация мен аймақтық контекстің студент жастардың аксиологиялық қҧрылымына дифференциалды әсері туралы гипотезаны қолдайды. Жҧмыстың практикалық маңыздылығы анықталған қҧндылық профильдерін ескере отырып, білім беру саясаты мен әлеуметтік бағдарламаларды бейімдеу мҥмкіндігінде жатыр.
Әдебиеттер тізімі
Schwartz S.H. Universals in the content and structure of values: theoretical advances and empirical tests in 20 countries // Advances in Experimental Social Psychology. – 1992. – Vol. 25. – P. 1–65. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60281-6.
Schwartz S.H. An overview of the Schwartz theory of basic values // Online Readings in Psychology and Culture. – 2012. – Vol. 2, №1. https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116.
Абдыкадырова Л.Б. Адаптация методики измерения ценностей Ш. Шварца к казахстанским условиям // Вестник Евразийского университета им. Л.Н. Гумилѐва. Социально-гуманитарные науки. – 2021. – № 2(133). – С. 56–64.
Inglehart R., Welzel C. Modernization, cultural change and democracy: the human development sequence. – Cambridge: Cambridge University Press, 2005. – 344 p. https://doi.org/10.1017/CBO9780511790881.
World Values Survey: Round Seven – Country-Pooled Datafile Version / C.W. Haerpfer, R. Inglehart, A. Moreno [et al.]; eds. – Madrid; Vienna: JD Systems Institute; WVSA, 2022. https://doi.org/10.14281/18241.18.
Тощенко Ж.Т. Ценностная трансформация российской молодежи: социальные ориентиры и риски // Социологические исследования. – 2020. – №2. – С. 17–28.
Ергалиева А.Г. Духовно-нравственные ценности студентов в условиях модернизации образования // Известия НАН РК. Серия общественных и гуманитарных наук. – 2021. – №3. – С. 114–122.
Becker W., Roth F. Urbanization and value change in the 21st century: empirical evidence from World Values Survey // Urban Studies. – 2021. – Vol. 58, №9. – P. 1872–1893. https://doi.org/10.1177/00420980211000011.
Nisbett R.E., Wilson T.D. The influence of urban environments on cognitive and value systems // Annual Review of Psychology. – 2005. – Vol. 56. – P. 231–248. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070137.
Roberts D.A., Mosser A. Gendered patterns of value formation among youth in Central Asia // Gender & Society. – 2020. – Vol. 34, №3. – P. 412–435. https://doi.org/10.1177/0891243220910167.
Баймуханбетова А.К., Сейтимова К.Ж. Гендерные различия в ценностных установках молодежи в Казахстане // Вестник КазНПУ им. Абая. Серия «Психология». – 2020. – №2(63). – С. 50–56.
Жакупов К.М. Региональные особенности мотивации студентов: социокультурный анализ // Проблемы современной науки и образования. – 2019. – №12(145). – С. 88–94.
Курманбаева С.Ж. Влияние образовательной миграции на ценностную ориентацию студентов // Педагогика и психология. – 2021. – №2(47). – С. 35–42.
Hitlin S., Piliavin J.A. Values: reviving a dormant concept // Annual Review of Sociology. – 2004. – Vol. 30. – P. 359–393. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.30.012703.110640. 1. Schwartz S.H. Universals in the content and structure of values: theoretical advances and empirical tests in 20 countries // Advances in Experimental Social Psychology. – 1992. – Vol. 25. – P. 1–65. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60281-6.
Schwartz S.H. An overview of the Schwartz theory of basic values // Online Readings in Psychology and Culture. – 2012. – Vol. 2, №1. https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116.
Abdykadyrova L.B. Adaptacia metodiki izmerenia cennostei Sh. Shvarca k kazahstanskim usloviam [Adaptation of the methodology for measuring the values of Sh. Schwartz's approach to Kazakhstan conditions] // Vestnik Evraziskogo universiteta im. L.N. Gumiliova. Socialno-gumanitarnye nauki. – 2021. – №2(133). – S. 56–64. [in Russian]
Inglehart R., Welzel C. Modernization, cultural change and democracy: the human development sequence. – Cambridge: Cambridge University Press, 2005. – 344 p. https://doi.org/10.1017/CBO9780511790881.
World Values Survey: Round Seven – Country-Pooled Datafile Version / C.W. Haerpfer, R. Inglehart, A. Moreno [et al.]; eds. – Madrid; Vienna: JD Systems Institute; WVSA, 2022. https://doi.org/10.14281/18241.18.
Toshenko Zh.T. Cennostnaia transformacia rossiskoi molodezhi: socialnye orientiry i riski [Value transformation of Russian youth: social guidelines and risks] // Sociologicheskie issledovania. – 2020. – №2. – S. 17–28. [in Russian]
Ergalieva A.G. Duhovno-nravstvennye cennosti studentov v uslovijah modernizacii obrazovania [Spiritual and moral values of students in the context of modernization of education] // Izvestia NAN RK. Seria obshestvennyh i gumanitarnyh nauk. – 2021. – №3. – S. 114–122. [in Russian]
Becker W., Roth F. Urbanization and value change in the 21st century: empirical evidence from World Values Survey // Urban Studies. – 2021. – Vol. 58, №9. – P. 1872–1893. https://doi.org/10.1177/00420980211000011.
Nisbett R.E., Wilson T.D. The influence of urban environments on cognitive and value systems // Annual Review of Psychology. – 2005. – Vol. 56. – P. 231–248. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070137.
Roberts D.A., Mosser A. Gendered patterns of value formation among youth in Central Asia // Gender & Society. – 2020. – Vol. 34, №3. – P. 412–435. https://doi.org/10.1177/0891243220910167.
Baimuhanbetova A.K., Seitimova K.Zh. Gendernye razlichia v cennostnyh ustanovkah molodezhi v Kazahstane [Гендерные различия в ценностных установках молодежи в Казахстане] // Vestnik KazNPU im. Abaia. Seria «Psihologia». – 2020. – №2(63). – S. 50–56. [in Russian]
Zhakupov K.M. Regionalnye osobennosti motivacii studentov: sociokulturnyi analiz [Regional characteristics of students' motivation: socio-cultural analysis] // Problemy sovremennoi nauki i obrazovania. – 2019. – №12(145). – S. 88–94. [in Russian]
Kurmanbaeva S.Zh. Vlianie obrazovatelnoi migracii na cennostnuiu orientaciu studentov [The impact of educational migration on students' value orientation] // Pedagogika i psihologia. – 2021. – №2(47). – S. 35–42. [in Russian]
Hitlin S., Piliavin J.A. Values: reviving a dormant concept // Annual Review of Sociology. – 2004. – Vol. 30. – P. 359–393. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.30.012703.110640.
