СИНТАКСИСТІК БЕЛГІЛЕНІМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
5 11
Кілт сөздер:
синтаксистік белгіленім, формалды грамматика, бағыныңқылық грамматикасы, сӛйлем модельдері, тіл корпусы.Аңдатпа
Мақалада синтаксистік белгіленімнің теориялық негіздері жан-жақты қарастырылды. Зерттеу аясында тҥрлі грамматикалық мектептердің синтаксистік қҧрылымға қатысты ҧстанымдары салыстырмалы тҥрде талданды. Атап айтқанда, Н. Хомскийдің ӛзгеріс тудырушы, туындаушы теориясы (трансформациялық, генеративтік), тҥпкі және беткі синтаксис деңгейлері сараланып, олардың синтаксистік талдау бағдарламаларының аннотация ҥлгілеріне негіз болғаны кӛрсетілді.
Л. Теньердің бағыныңқылық грамматикасы дәстҥрлі бастауыш-баяндауыш дихотомиясын жоққа шығарып, сӛйлемді граф ҥлгісінде бейнелеуді ҧсынды. Оның актанттар теориясы предикаттық етістікке негізделген модель ретінде қарастырылып, қазіргі компьютерлік тіл ӛңдеу тәжірибесіне ықпалы анықталды. И. Мельчуктың MaTT теориясы синтаксистік валенттілік пен семантикалық актанттарды формалды тҥрде белгілеудің маңызын дәлелдеп, машиналық аударма мен компьютерлік лексикографияда кеңінен қолданылатыны аталды.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тілін синтаксистік тҧрғыдан аннотациялаудың ғылыми-теориялық базасын қалыптастыру. Бҧл орайда салыстырмалы-сипаттамалы әдіс, формалды грамматика модельдері мен қҧрылымдық-синтаксистік талдау әдістері басшылыққа алынды. Қҧрамдық және бағыныңқылық грамматикалардың ерекшеліктері сараланып, қазақ тілінің грамматикалық жҥйесіне бағыныңқылық грамматика моделінің икемді екендігі дәйектелді.
«Universal Dependencies» жобасындағы қазақ тілі синтаксистік белгіленімінің мҥмкіндіктері мен шектеулері сараланды. «UD» ҥлгісі тілдерді біріздендіру бағытында тиімді платформа болғанымен, қазақ тілінің синтаксистік белгіленім тәжірибесі бір ғана мақсатпен шектеліп қалмау керек, оның феномендік ерекшеліктері айқындалатын ҧлттық корпус мәтіндерінің белгіленімі жасалу керек.
Зерттеу тҧжырымдары қазақ тіл біліміндегі синтаксистік аннотацияның теориялық негіздерін қалыптастыруға ҥлес қосып, ұлттық корпустар ҥшін практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады.
Әдебиеттер тізімі
Жҧбанов А.Қ., Жаңабекова А.Ә. Корпустық лингвистика. – Алматы: Қазақ тілі, 2017. – 336 б.
Словарь по языкознанию. Тіл білімі сӛздігі / под общ. ред. Э.Д. Сулейменовой. – Алматы: Ғылым, 1998. – 540 с.
Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық тҥсіндірме сӛздік. – Алматы: Сӛздік-словарь, 1998. – 330 б.
Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 2002. – 117 б.
Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса. – М.: Изд. МГУ, 1972. – 117 с.
Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Librairie C. Klincksieck, 1959. – 690 p.
Mel‘čuk I.A. Dependency Syntax: Theory and Practice. – Albany: State University of New York Press, 1988. – 428 p.
Universal Dependencies [Electronic resource]. URL: https://universaldependencies.org/treebanks/tr_imst/index.html (date of access 01.05.2025)
KazDT. kazdet: NLA-NU Kazakh Dependency Treebank [Electronic resource]. URL: https://github.com/nlacslab/kazdet (қаралған кҥні 10.05.2025)
Байтҧрсынов А. Тіл тағлымы. – Алматы: Ғылым, 1992. – 446 б.
Омарҧлы Е. Ҥш томдық шығармалар жинағы: зерттеулер, мақалалар. – Алматы: Алашорда, 2018. – 400 б.
Жҧбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі зерттеулер. – Алматы: Атамҧра, 2010. – 608 б.
Жҧбанов А.Қ. Қазақ тілтанымындағы статистикалық әдістің орны // Кіт.: Жизнь языка и язык жизни. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – Б. 115–129.
Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 2002. – 366 б.
Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы. – Павлодар: Павлодар мемлекеттік университеті, 2008. – 110 б.
Арғынов Х. Жай сӛйлем синтаксисінің методикасы. – Алматы: Мектеп, 1967. – 112 б.
Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сӛйлем синтаксисі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 б.
Садуақасҧлы Ж. Қазақ тіліндегі бір қҧрамды сӛйлемдердің қҧрылымдық типтері: филол. ғыл. док. ... дис. – Алматы, 1997. – 305 б.
Қайыров А.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі екі қҧрамды хабарлы жай сӛйлемдердің қҧрылымдық-мағыналық модельдері: филол. ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1999. – 121 б.
Мҧсаева Г.Ә. Жай сӛйлемдерді меңгеру динамикасы. – Алматы: Әл-Фараби атындағы Қазақ ҧлттық университеті, 2013. – 137 б.
Жҧбанов А.Қ. Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 280 б.
Жубанов А.К. Основные принципы формализации содержания казахского текста. – Алматы: Каз НИИНТИ, 2006. – 617 с.
Nivre J. et al. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, Slovenia, 2016. – P. 1659–1666.
Gerdes K., Guillaume B., Kahane S., Perrier G. SUD or Surface-Syntactic Universal Dependencies: An annotation scheme near-isomorphic to UD // Proceedings of the Second Workshop on Universal Dependencies, 2018. – P. 66–74.
Zhubanov A.Q., Zhanabekova A.A. Korpustyq lingvistika [Corpus linguistics]. – Almaty: Qazaq tіlі, 2017. – 336 b. [In Kazakh]
Slovar po iazykoznaniu. Tіl bіlіmі sozdіgі [Dictionary of Linguistics. Dictionary of Linguistics] / pod obsh. red. E.D. Suleimenovoi. – Almaty: Gylym, 1998. – 540 s. [In Russian and Kazakh]
Salqynbai A., Abaqan E. Lingvistikalyq tusіndіrme sozdіk [Explanatory dictionary of linguistics]. – Almaty: Sozdіk-slovar, 1998. – 330 b. [In Kazakh]
Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 2002. – 117 b.
Homski N. Aspekty teorii sintaksisa [Aspects of the Theory of Syntax]. – M.: Izd. MGU, 1972. – 117 s. [In Russian]
Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Librairie C. Klincksieck, 1959. – 690 p.
Mel‘čuk I.A. Dependency Syntax: Theory and Practice. – Albany: State University of New York Press, 1988. – 428 p.
Universal Dependencies [Electronic resource]. URL: https://universaldependencies.org/treebanks/tr_imst/index.html (date of access 01.05.2025)
KazDT. kazdet: NLA-NU Kazakh Dependency Treebank [Electronic resource]. URL: https://github.com/nlacslab/kazdet (қaralғan kҥnі 10.05.2025)
Baitursynov A. Tіl taglymy [The study of language]. – Almaty: Gylym, 1992. – 446 b. [In Kazakh]
Omaruly E. Ush tomdyq shygarmalar zhinagy: zertteuler, maqalalar [Collected works in three volumes: studies, articles]. – Almaty: Alashorda, 2018. – 400 b. [In Kazakh]
Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Studies on the Kazakh language]. – Almaty: Atamura, 2010. – 608 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.Q. Qazaq tіltanymyndagy statistikalyq adіstіn orny [The role of the statistical method in Kazakh linguistics] // Kіt.: Zhizn iazyka i iazyk zhizni. – Almaty: Qazaq universitetі, 2004. – B. 115–129. [In Kazakh]
Amanzholov S. Qazaq tіlі teoriasynyn negіzderі [Fundamentals of the theory of the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 2002. – 366 b. [In Kazakh]
Amanzholov S. Qazaq adebi tіlіnіn qysqasha kursy [Short course of the Kazakh literary language]. – Pavlodar: Pavlodar memlekettіk universitetі, 2008. – 110 b. [In Kazakh]
Argynov H. Zhai soilem sintaksisіnіn metodikasy [Methods of simple sentence syntax]. – Almaty: Mektep, 1967. – 112 b. [In Kazakh]
Amіr R., Amіrova Zh. Zhai soilem sintaksisі [Simple sentence syntax]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2003. – 199 b. [In Kazakh]
Saduaqasuly Zh. Qazaq tіlіndegі bіr quramdy soilemderdің qurylymdyq tipterі: filol. gyl. dok. ... dis. [Structural types of one-member sentences in Kazakh: dis.]. – Almaty, 1997. – 305 b. [In Kazakh]
Qaiyrov A.B. Qazіrgі qazaq tіlіndegі ekі quramdy habarly zhai soilemderdіn qurylymdyq-magynalyq modelderі: filol. gyl. kand. ... dis. [Structural-semantic models of two-member declarative simple sentences in modern Kazakh: dis.]. – Almaty, 1999. – 121 b. [In Kazakh]
Musaeva G.A. Zhai soilemderdі mengeru dinamikasy [Dynamics of mastering simple sentences]. – Almaty: Al-Farabi atyndagy Qazaq ulttyq universitetі, 2013. – 137 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.Q. Qoldanbaly lingvistika: formaldy modelder [Applied linguistics: formal models]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2006. – 280 b. [In Kazakh]
Zhubanov A.K. Osnovnye principy formalizacii soderzhania kazahskogo teksta [Basic principles of formalization of Kazakh text content]. – Almaty: Kaz NIINTI, 2006. – 617 s. [In Russian
Nivre J. et al. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, Slovenia, 2016. – P. 1659–1666.
Gerdes K., Guillaume B., Kahane S., Perrier G. SUD or Surface-Syntactic Universal Dependencies: An annotation scheme near-isomorphic to UD // Proceedings of the Second Workshop on Universal Dependencies, 2018. – P. 66–74.
