Лингвопоэтика және мәдени кодтар: Абай Құнанбайұлы шығармаларының түркі тілдеріне аударылу ерекшеліктері
33 60
Кілт сөздер:
әдеби аударма, лингвопоэтика, мәдени кодтар, Абай Құнанбайұлы, түркі тілдері, аударма стратегиялары.Аңдатпа
Бұл зерттеу Абай Құнанбайұлы мұраларының түркі тілдеріне аударылуындағы лингвопоэтика мен мәдени кодтардың күрделі өзара байланысын қарастырады. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде Абайдың поэзиясы – бай поэтикалық тәсілдерімен, терең философиялық мазмұнымен және ұлттық-мәдени ерекшеліктерімен аудармашылар үшін ерекше күрделі мәтін. Зерттеу барысында Абай шығармаларының өзбек, түрік және татар тілдеріндегі аудармаларында түпнұсқаның лингвопоэтикалық элементтері (ырғақ, метафоралар, синтаксистік параллелизм) мен мәдени семантикасы (көшпелі дүниетаным, исламдық тұспалдар, қазақтың ауыз әдебиетінің үлгілері) қалай сақталып немесе өзгеріске ұшырайтыны талданады.
Өзбек, түрік, татар тілдеріндегі аудармаларды салыстырмалы талдау негізінде аударманың үш негізгі бағыты айқындалды: доместикация (мазмұнды қабылдаушы мәдениетке бейімдеу), форенизация (түпнұсқа мәдениетінің элементтерін сақтау) және гибридтік тәсілдер. Зерттеу барысында «жыр» (батырлық эпос) мен «тамыр» (рулық тегі мен шығу төркінін білдіретін ұғым) сияқты мәдени тұрғыдан маркерленген лексемалардың семантикалық өрістерінің басқа түркі тілдеріндегі аударма нұсқаларында қалайша өзгеретіндігіне ерекше назар аударылады. Әдіснама корпустық лингвистиканы (поэтикалық негіздердің қолданылу жиілігін талдау) герменевтикалық интерпретациялаудағы аудармашылық шешімдердің тұрғысынан қарастыруды ұсынады.
Зерттеу нәтижелері қазақтың ауызекі сөйленім дәстүрін көрсететін синтаксистік құрылымдардың аударуға ең ыңғайлы екендігін көрсетеді; туыстас түркі тілдерінің ішіндегі ең жақындары (мысалы, татар тіліне) жасалған аудармаларда түрік тілі сияқты тілдерге қарағанда морфологиялық параллелизмді көбірек сақтайды; XIX ғасырдағы ислам терминдік ұғымдары қазіргі аудармаларда не бейтараптандырылады, не түсіндірмелі мәнмәтін түрінде ұсынылады.
Зерттеу мәдени аударма мүмкіндігінің шектеулері жөніндегі пікірталасқа үлес қосып, «түркі әдеби аударма моделін» ұсынады. Бұл модель қатаң ұйқасқа емес, метрикалық сәйкестікке, этномәдени түсініктеме беруге және мәнмәтіндік түсіндірмелерді (глоссарийлер, аннотациялар, кіріспе сөздер) қолдануға басымдық береді.
Зерттеу қорытындысында түркі тілдерінің туыстығы аударма жасауда дәл, нақтылықты қамтамасыз етпейтінін, керісінше, тіпті туыстас тілдер арасында да белсенді мәдени делдалдық қажет екенін көрсетеді. Жұмыс Абайтану орталығының (Алматы) архивтік материалдарына және 1980–2020 жылдар аралығындағы түркі тілдеріндегі аудармалардың цифрлық корпусына сүйене отырып, тілдік туыстық шеңберіндегі әдеби аудармаларды зерттеудің жаңа әдістемелік тәсілдерін ұсынады.
Әдебиеттер тізімі
Жаксылыков А.Ж. Поэтика и эстетика Абая // Вестник Казахского национального университета им. Абая. – 2011. – №5 (11). – С. 56–69.
Абай. Книга слов. Поэмы / пер. с казахского. – Алматы: Ел, 1993. – 272 с.
Ахметова Г. Лингвопоэтические особенности философской прозы Абая // Вестник Казахского национального университета. – 2015. – №5(3). – С. 45–52.
Яруллин Ф.Г. Сӛенечләр бҥлешҥ: повестьлар, эссе / тӛзҥче С. Хәкимова. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2025. – 319 б.
Türk Dil Kurumu. Kara Sözler. – Ankara: TDK, 2020. – 112 s.
Qorimov R. Abay she‘rlari [o‗zbek tiliga tarjima]. – Toshkent: «Sharq» nashriyoti, 1995. – 262 s.
Karimov R. Translation Strategies in the Turkic Literary Context // Journal of Turkic Languages and Culture. – 2020. – №12(1). – P. 23–34.
Nurgali S. Comparative poetics of Abai's works in Tatar and Uzbek translations // Turan: International Journal of Humanities. – 2018. – №9 (2). – P. 101–112.
Venuti L. The Translator‘s Invisibility // A History of Translation. – London: Routledge, 2010. – 57 p.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation (2nd ed.). – London: Routledge, 2011. – 78 p.
Center for Abai Studies. Digital Corpus of Abai‘s Translations (1980–2020) [Digital Archive]. – Almaty: Abai Scientific Research Institute, 2010. – 78 p.
Turan E. The Role of Paratext in the Literary Translation of Kazakh Classics // Ankara University Literature Review. – 2021. – Vol. 18(1). – P. 79–90.
Assis Rosa A., Bassnett S. Translation Studies // Target. – 2016. – Vol. 28:3. – P. 474–479. https://doi.org/10.1075/target.28.3.07ros
Каскабасов С.А. Краткая характеристика современного состояния и тенденций развития, приоритетные направления мирового литературоведения // Известия НАН РК. Серия общественных наук. – 2011. – №1. – С. 126–139.
Gürçağlar Ş.T. Chapter 5.1. Translated texts / paratexts // In: A History of Modern Translation Knowledge: Sources, concepts, effects / edited by Lieven D‘hulst and Yves Gambier. – John Benjamins Publishing Company, 2018. – P. 287–292.
Zhaksylykov A.Zh. Poetika i estetika Abaia [Poetics and aesthetics of Abai] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta im. Abaia. – 2011. – №5 (11). – S. 56–69 [in Russian]
Abai. Kniga slov. Poemy [Abai. The book of words. Poems] / per. s kazahskogo. – Almaty: El, 1993. – 272 s. [in Russian]
Ahmetova G. Lingvopoeticheskie osobennosti filosofskoi prozy Abaia [Linguistic and poetic features of Abai's philosophical prose] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta. – 2015. – №5(3). – S. 45–52. [in Russian]
Iarullin F.G. Soenechlar buleshu: povestlar, esse [Sharing the joys: stories, essays] / tozuche S. Hakimova. – Kazan: Tatarstan kitap nashriaty, 2025. – 319 b. [in Tatar]
Türk Dil Kurumu. Kara Sözler. – Ankara: TDK, 2020. – 112 s. [in Turkish].
Qorimov R. Abay she‘rlari [o‗zbek tiliga tarjima] [Abay poems [translation into Uzbek]]. – Toshkent: «Sharq» nashriyoti, 1995. – 262 s. [in Uzbek]
Karimov R. Translation Strategies in the Turkic Literary Context // Journal of Turkic Languages and Culture. – 2020. – №12(1). – P. 23–34.
Nurgali S. Comparative poetics of Abai's works in Tatar and Uzbek translations // Turan: International Journal of Humanities. – 2018. – №9 (2). – P. 101–112.
Venuti L. The Translator‘s Invisibility // A History of Translation. – London: Routledge, 2010. – 57 p.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation (2nd ed.). – London: Routledge, 2011. – 78 p.
Center for Abai Studies. Digital Corpus of Abai‘s Translations (1980–2020) [Digital Archive]. – Almaty: Abai Scientific Research Institute, 2010. – 78 p.
Turan E. The Role of Paratext in the Literary Translation of Kazakh Classics // Ankara University Literature Review. – 2021. – Vol. 18(1). – P. 79–90. 13. Assis Rosa A., Bassnett S. Translation Studies // Target. – 2016. – Vol. 28:3. – P. 474–479. https://doi.org/10.1075/target.28.3.07ros
Kaskabasov S.A. Kratkaia harakteristika sovremennogo sostoiania i tendencii razvitia, prioritetnye napravlenia mirovogo literaturovedenia [A Brief Overview of the Current State, Trends, and Priority Directions in World Literary Studies] // Izvestia NAN RK. Seria obshestvennyh nauk. – 2011. – №1. – С. 126–139. [in Russian] 15. Gürçağlar Ş.T. Chapter 5.1. Translated texts / paratexts // In: A History of Modern Translation Knowledge: Sources, concepts, effects / edited by Lieven D‘hulst and Yves Gambier. – John Benjamins Publishing Company, 2018. – P. 287–292.
