Лингвопоэтика және мәдени кодтар: Абай Қҧнанбайҧлы шығармаларының тҥркі тілдеріне аударылу ерекшеліктері
6 12
Кілт сөздер:
әдеби аударма, лингвопоэтика, мәдени кодтар, Абай Қҧнанбайҧлы, тҥркі тілдері, аударма стратегиялары.Аңдатпа
Бҧл зерттеу Абай Қҧнанбайҧлы мҧраларының тҥркі тілдеріне аударылуындағы лингвопоэтика мен мәдени кодтардың кҥрделі ӛзара байланысын қарастырады. Қазақ әдебиетінің кӛрнекті ӛкілі ретінде Абайдың поэзиясы – бай поэтикалық тәсілдерімен, терең философиялық мазмҧнымен және ҧлттық-мәдени ерекшеліктерімен аудармашылар ҥшін ерекше кҥрделі мәтін. Зерттеу барысында Абай шығармаларының ӛзбек, тҥрік және татар тілдеріндегі аудармаларында тҥпнҧсқаның лингвопоэтикалық элементтері (ырғақ, метафоралар, синтаксистік параллелизм) мен мәдени семантикасы (кӛшпелі дҥниетаным, исламдық тҧспалдар, қазақтың ауыз әдебиетінің ҥлгілері) қалай сақталып немесе ӛзгеріске ҧшырайтыны талданады.
Ӛзбек, тҥрік, татар тілдеріндегі аудармаларды салыстырмалы талдау негізінде аударманың ҥш негізгі бағыты айқындалды: доместикация (мазмҧнды қабылдаушы мәдениетке бейімдеу), форенизация (тҥпнҧсқа мәдениетінің элементтерін сақтау) және гибридтік тәсілдер. Зерттеу барысында «жыр» (батырлық эпос) мен «тамыр» (рулық тегі мен шығу тӛркінін білдіретін ҧғым) сияқты мәдени тҧрғыдан маркерленген лексемалардың семантикалық ӛрістерінің басқа тҥркі тілдеріндегі аударма нҧсқаларында қалайша ӛзгеретіндігіне ерекше назар аударылады. Әдіснама корпустық лингвистиканы (поэтикалық негіздердің қолданылу жиілігін талдау) герменевтикалық интерпретациялаудағы аудармашылық шешімдердің тҧрғысынан қарастыруды ҧсынады.
Зерттеу нәтижелері қазақтың ауызекі сӛйленім дәстҥрін кӛрсететін синтаксистік қҧрылымдардың аударуға ең ыңғайлы екендігін кӛрсетеді; туыстас тҥркі тілдерінің ішіндегі ең жақындары (мысалы, татар тіліне) жасалған аудармаларда тҥрік тілі сияқты тілдерге қарағанда морфологиялық параллелизмді кӛбірек сақтайды; XIX ғасырдағы ислам терминдік ҧғымдары қазіргі аудармаларда не бейтараптандырылады, не тҥсіндірмелі мәнмәтін тҥрінде ҧсынылады.
Зерттеу мәдени аударма мҥмкіндігінің шектеулері жӛніндегі пікірталасқа ҥлес қосып, «тҥркі әдеби аударма моделін» ҧсынады. Бҧл модель қатаң ҧйқасқа емес, метрикалық сәйкестікке, этномәдени тҥсініктеме беруге және мәнмәтіндік тҥсіндірмелерді (глоссарийлер, аннотациялар, кіріспе сӛздер) қолдануға басымдық береді.
Зерттеу қорытындысында тҥркі тілдерінің туыстығы аударма жасауда дәл, нақтылықты қамтамасыз етпейтінін, керісінше, тіпті туыстас тілдер арасында да белсенді мәдени делдалдық қажет екенін кӛрсетеді. Жҧмыс Абайтану орталығының (Алматы) архивтік материалдарына және 1980–2020 жылдар аралығындағы тҥркі тілдеріндегі аудармалардың цифрлық корпусына сҥйене отырып, тілдік туыстық шеңберіндегі әдеби аудармаларды зерттеудің жаңа әдістемелік тәсілдерін ҧсынады.
Әдебиеттер тізімі
Жаксылыков А.Ж. Поэтика и эстетика Абая // Вестник Казахского национального университета им. Абая. – 2011. – №5 (11). – С. 56–69.
Абай. Книга слов. Поэмы / пер. с казахского. – Алматы: Ел, 1993. – 272 с.
Ахметова Г. Лингвопоэтические особенности философской прозы Абая // Вестник Казахского национального университета. – 2015. – №5(3). – С. 45–52.
Яруллин Ф.Г. Сӛенечләр бҥлешҥ: повестьлар, эссе / тӛзҥче С. Хәкимова. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2025. – 319 б.
Türk Dil Kurumu. Kara Sözler. – Ankara: TDK, 2020. – 112 s.
Qorimov R. Abay she‘rlari [o‗zbek tiliga tarjima]. – Toshkent: «Sharq» nashriyoti, 1995. – 262 s.
Karimov R. Translation Strategies in the Turkic Literary Context // Journal of Turkic Languages and Culture. – 2020. – №12(1). – P. 23–34.
Nurgali S. Comparative poetics of Abai's works in Tatar and Uzbek translations // Turan: International Journal of Humanities. – 2018. – №9 (2). – P. 101–112.
Venuti L. The Translator‘s Invisibility // A History of Translation. – London: Routledge, 2010. – 57 p.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation (2nd ed.). – London: Routledge, 2011. – 78 p.
Center for Abai Studies. Digital Corpus of Abai‘s Translations (1980–2020) [Digital Archive]. – Almaty: Abai Scientific Research Institute, 2010. – 78 p.
Turan E. The Role of Paratext in the Literary Translation of Kazakh Classics // Ankara University Literature Review. – 2021. – Vol. 18(1). – P. 79–90.
Assis Rosa A., Bassnett S. Translation Studies // Target. – 2016. – Vol. 28:3. – P. 474–479. https://doi.org/10.1075/target.28.3.07ros
Каскабасов С.А. Краткая характеристика современного состояния и тенденций развития, приоритетные направления мирового литературоведения // Известия НАН РК. Серия общественных наук. – 2011. – №1. – С. 126–139.
Gürçağlar Ş.T. Chapter 5.1. Translated texts / paratexts // In: A History of Modern Translation Knowledge: Sources, concepts, effects / edited by Lieven D‘hulst and Yves Gambier. – John Benjamins Publishing Company, 2018. – P. 287–292.
Zhaksylykov A.Zh. Poetika i estetika Abaia [Poetics and aesthetics of Abai] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta im. Abaia. – 2011. – №5 (11). – S. 56–69 [in Russian]
Abai. Kniga slov. Poemy [Abai. The book of words. Poems] / per. s kazahskogo. – Almaty: El, 1993. – 272 s. [in Russian]
Ahmetova G. Lingvopoeticheskie osobennosti filosofskoi prozy Abaia [Linguistic and poetic features of Abai's philosophical prose] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta. – 2015. – №5(3). – S. 45–52. [in Russian]
Iarullin F.G. Soenechlar buleshu: povestlar, esse [Sharing the joys: stories, essays] / tozuche S. Hakimova. – Kazan: Tatarstan kitap nashriaty, 2025. – 319 b. [in Tatar]
Türk Dil Kurumu. Kara Sözler. – Ankara: TDK, 2020. – 112 s. [in Turkish].
Qorimov R. Abay she‘rlari [o‗zbek tiliga tarjima] [Abay poems [translation into Uzbek]]. – Toshkent: «Sharq» nashriyoti, 1995. – 262 s. [in Uzbek]
Karimov R. Translation Strategies in the Turkic Literary Context // Journal of Turkic Languages and Culture. – 2020. – №12(1). – P. 23–34.
Nurgali S. Comparative poetics of Abai's works in Tatar and Uzbek translations // Turan: International Journal of Humanities. – 2018. – №9 (2). – P. 101–112.
Venuti L. The Translator‘s Invisibility // A History of Translation. – London: Routledge, 2010. – 57 p.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation (2nd ed.). – London: Routledge, 2011. – 78 p.
Center for Abai Studies. Digital Corpus of Abai‘s Translations (1980–2020) [Digital Archive]. – Almaty: Abai Scientific Research Institute, 2010. – 78 p.
Turan E. The Role of Paratext in the Literary Translation of Kazakh Classics // Ankara University Literature Review. – 2021. – Vol. 18(1). – P. 79–90. 13. Assis Rosa A., Bassnett S. Translation Studies // Target. – 2016. – Vol. 28:3. – P. 474–479. https://doi.org/10.1075/target.28.3.07ros
Kaskabasov S.A. Kratkaia harakteristika sovremennogo sostoiania i tendencii razvitia, prioritetnye napravlenia mirovogo literaturovedenia [A Brief Overview of the Current State, Trends, and Priority Directions in World Literary Studies] // Izvestia NAN RK. Seria obshestvennyh nauk. – 2011. – №1. – С. 126–139. [in Russian] 15. Gürçağlar Ş.T. Chapter 5.1. Translated texts / paratexts // In: A History of Modern Translation Knowledge: Sources, concepts, effects / edited by Lieven D‘hulst and Yves Gambier. – John Benjamins Publishing Company, 2018. – P. 287–292.
