ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ӘРЕКЕТТІ БІЛДІРЕТІН ЕТІСТІКТЕРДІҢ МАҒЫНАСЫ
23 48
Кілт сөздер:
интеллект, сана, ақыл, семантика, етістік, этнос танымы.Аңдатпа
Мақалада адам санасы, ойы, тілінен анықталатын адамның интеллектісін білдіретін етістіктер қарастырылады. Тілдегі интеллект әрекеті күнделікті қолданылатын сөздердің табиғатында өмір сүреді; адамның өзін-өзі таныған ой жүйесінің тілдік көрінісі ұқсату (ассоциация), теңеу-сипаттаулар арқылы байқалып, этностың өзіндік дүниетанымын сипаттайды, күрделі сана болмысын тануға жетелейді.
Автор саң сөзінің ес, ақыл мағынасын беретін сана сөзімен және «ойлану» мәніндегі сан түбірімен ортақ негізден тарауы мүмкін деген гипотезаны ұсынады; жалпы саңлақ атауының түбірі саң - адамның ақыл ерекшелігіне қатысты деген пікір талданады. Зерттеу тұрғысынан ақыл лексемасының өзге тілден енгенін ескере отырып, адамның айналасын танып-білуге ұмтылған саналы әрекетін сипаттайтын ұғымдар түркілік деректерден де молынан табылатыны көрсетіледі; бұл интеллект қырларының бірін бейнелейтін етістіктердің айқын семантикалық тобы барын дәлелдейді.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі интеллектілік әрекетті білдіретін етістіктердің тұтастай жүйесін сипаттау, олардың түбіртанымдық байланысын (саң/сан/сана), семантикалық өрісін және когнитивтік-прагматикалық қызметін айқындау.
Ғылыми маңыздылығы – қазақ дүниетанымындағы ақыл, сана, таным ұғымдарының тілдік репрезентациясын тарихи-этимологиялық және когнитивтік тұрғыдан ықшам модельге түсіріп, интеллект семантикасын сипаттайтын етістіктердің типологиясын жасауынан көрінеді.
Практикалық құндылығы – ЖОО-да құзыреттілікке бағытталған оқытуда қазақ тілін мамандыққа сай меңгертетін оқу-әдiстемелік модульдер, тапсырмалар мен мәтіндер құрастыруға, білімалушылардың лингвистикалық, интеллектуалдық-дүниетанымдық, коммуникативтік-прагматикалық құзыреттері мен сыни ойлауын дамытуға нақты негіз бола алады.
Жұмыста мәтіндік корпустар, тарихи сөздіктер мен этимологиялық дереккөздерден жиналған материал талданып, семантикалық-өрістік топтастыру, компоненттік талдау және концептологиялық модельдеу тәсілдері ұштастырылады.
Зерттеу барысында анықталған нәтижелер: интеллектілік әрекетті білдіретін етістіктердің өзекті микрожүйесі, олардың мәдени-таңбалық қабаттары мен қолданыс жиілігі анықталып, оқу мақсаттарына бейімделген терминдік-анықтамалық кестелер әзірленеді. Бұл база мектеп пен ЖОО бағдарламаларына кіріктіріліп, тілдік құзыреттілікті өлшейтін критерийлерді нақтылауға және пәнаралық интеграцияны күшейтуге ықпал етеді.
Әдебиеттер тізімі
Философская энциклопедия. – М.: Сов. энциклопедия, 1962. – 210 c.
Философский энциклопедический словарь. – М.: Сов. Энциклопедия, 1983. – 90 с.
Karttunen L. Implicative Verbs // Language. – 1971. – №2 (47). – P. 340–358. https://doi.org/10.2307/412084
White A.S., Hacquard V. Semantic Information and the Syntax of Propositional Attitude Verbs // Cognitive Science. – 2018. – №2 (42). – P. 416–456. https://doi.org/10.1111/cogs.12512
Hacquard V., Lidz J. On the Acquisition of Attitude Verbs // Annual Review of Linguistics. – 2022. – №8 (115). – P. 193–212. https://doi.org/10.1146/annurev-linguistics-032521-053009
Davis E., Landau B. Seeing and Believing: The Relationship between Perception and Mental Verbs in Acquisition // Language Learning and Development. – 2021. – №1 (17). – P. 1–27. https://doi.org/10.1080/15475441.2020.1862660
Schroeder K., Durrleman S. Relations between Intensionality, Theory of Mind and Complex Syntax in Autism Spectrum Conditions // Cognitive Development. – 2021. – №2 (59). – P. 101–107. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2021.101071
Арутюнова Н.Д. Предложение и его смысл: Логико-семантические проблемы. – М.: Наука, 1976. – 311 с.
Падучева Е.В. Семантические исследования: Семантика времени и вида в русском языке. – М.: Языки славянской культуры, 2011. – 480 с.
Зализняк А.А. Исследования по семантике предикатов внутреннего состояния. –München: Otto Sagner, 1992. – 203 с.
Апресян Ю.Д. Исследования по семантике и лексикографии. Парадигматика. – М.: Языки славянской культуры, 2009. – 568 с.
Кустова Г.И. О коммуникативном статусе вводных конструкций с ментальными предикатами // Труды Института русского языка им. В.В. Виноградова РАН. – 2020. – С. 62–75. https://doi./org/10.31912/pvrli-2020.3.5
Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. Он екі томдық шығармалар жинағы. 4-том. – Астана: Алашорда, 2022. – 384 б.
Жұбанов Қ. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай, 2013. – 640 б.
Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі: Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 208 б.
Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы: Рауан, 1998. – 304 б.
Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай, 2014. – 640 б.
Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 216 б.
Қазақ тілінің диалектілік сөздігі (ҚТДС). – Алматы: Ғылым, 1996. – 200 б.
Балакаев М.Б. Казахский литературный язык. – Алма-Ата: Наука, 1987. – 272 с.
Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата, Ғылым, 1959. – 452 с.
Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата: Наука, 1986. –328 с.
Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – М.: Наука, 1951. – 452 с.
Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. – М.: Наука, 1951. – 452 с.
Древнетюркский словарь. – М.: Наука, 1969. – 676 с.
Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі (ҚТҚЭС). – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.
Bailiyeva U.B., Aldabek N.A., Dautova B.D. The Concept of “Reason” in Abai Kunanbayev’s Works and Its Translation into Russian and English Languages // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №2 (132). – Б. 180–193. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.53
Қасым Б. Сөзжасам: Семантика. Уәждеме. – Алматы: Дарын, 2024. – 223 б.
REFERENCES
Filosofskaia enciklopedia [The Philosophical Encyclopedia]. – M.: Sov. enciklopedia, 1962. – 210 s. [in Russian]
Filosofski enciklopedicheski slovar [Philosophical Encyclopedic Dictionary]. – M.: Sov. Enciklopedia, 1983. – 90 s. [in Russian]
Karttunen L. Implicative Verbs // Language. – 1971. – №2 (47). – P. 340–358. https://doi.org/10.2307/412084
White A.S., Hacquard V. Semantic Information and the Syntax of Propositional Attitude Verbs // Cognitive Science. – 2018. – №2 (42). – P. 416–456. https://doi.org/10.1111/cogs.12512
Hacquard V., Lidz J. On the Acquisition of Attitude Verbs // Annual Review of Linguistics. – 2022. – №8 (115). – P. 193–212. https://doi.org/10.1146/annurev-linguistics-032521-053009
Davis E., Landau B. Seeing and Believing: The Relationship between Perception and Mental Verbs in Acquisition // Language Learning and Development. – 2021. – №1 (17). – P. 1–27. https://doi.org/10.1080/15475441.2020.1862660
Schroeder K., Durrleman S. Relations between Intensionality, Theory of Mind and Complex Syntax in Autism Spectrum Conditions // Cognitive Development. – 2021. – №2 (59). – P. 101–107. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2021.101071
Arutiunova N.D. Predlojenie i ego smysl: Logiko-semanticheskie problemy [A sentence and its meaning: Logical and semantic problems]. – M.: Nauka, 1976. – 311 s. [in Russian]
Paducheva E.V. Semanticheskie issledovania: Semantika vremeni i vida v russkom iazyke [Semantic research: The Semantics of time and type in the Russian language]. – M.: Iazyki slavianskoi kultury, 2011. - 480 s. [in Russian]
Zalizniak A.A. Issledovania po semantike predikatov vnutrennego sostoiania [Research on the semantics of predicates of the internal state]. – München: Otto Sagner, 1992. – 203 s. [in Russian]
Apresian Iu.D. Issledovania po semantike i leksikografii. Paradigmatika. [Research on semantics and lexicography. Paradigmatics]. – M.: Iazyki slavianskoi kultury, 2009. – 568 s. [in Russian]
Kustova G.I. O kommunikativnom statuse vvodnyh konstrukci s mentalnymi predikatami [On the communicative status of introductory constructions with mental predicates] // Trudy Instituta russkogo iazyka im. V.V.Vınogradova RAN. – 2020. – s. 62-75. https://doi./org/10.31912/pvrli-2020.3.5 [in Russian]
Baitursynuly A. Til-qural. On eki tom. 4-tom. [Language is a tool. Twelve volumes. Vol. 4]. – Astana: Alashorda, 2022. – 384 b. [in Kazakh]
Jubanov Q. Qazaq til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai, 2013. – 640 b. [in Kazakh]
Ysqaqov A. Qazirgi qazaq tili: Morfologia [Modern Kazakh language: morphology]. – Almaty: Ana tili, 1991. – 208 b. [in Kazakh]
Isaev S. Qazirgi qazaq tilindegi sozderdin gramatikalyq sipaty [Grammatical nature of words in the modern Kazakh language]. – Almaty: Rauan, 1998. – 304 b. [in Kazakh]
Mamanov Y. Qazaq til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai, 2014. – 640 b. [in Kazakh]
Orazov M. Qazaq tilinin semantikasy [Semantics of the Kazakh language]. – Almaty: Rauan, 1991. – 216 b. [in Kazakh]
Qazaq tilinin dialektilik sozdigi (QTDS) [Dialect Dictionary of the Kazakh language (KTD)]. – Almaty: Gylym, 1996. – 200 b. [in Kazakh]
Balakaev M.B. Kazahski literaturnyi iazyk [Kazakh literary language]. – Alma-Ata: Nauka, 1987. – 272 s. [in Russian]
Amanjolov S. Voprosy dialektologii i istorii kazahskogo iazyka [Issues of dialectology and history of the Kazakh language]. – Alma-Ata, Gylym, 1959. – 452 s. [in Russian]
Kaidarov A.T. Struktura odnoslojnyh kornei i osnov v kazahskom iazyke [The structure of monosyllabic roots and bases in the Kazakh language]. – Alma-Ata: Nauka, 1986. – 328 s. [in Russian]
Malov S.E. Pamiatniki drevnetiurkskoi pismennosti [Monuments of ancient Turkic writing]. – M.: Nauka, 1951. – 452 s. [in Russian]
Sevortian E.V. Etimologicheski slovar tiurkskih iazykov [Etymological dictionary of Turkic languages]. – M.: Nauka, 1951. – 452 s. [in Russian]
Drevnetiurkski slovar [Ancient Turkic Dictionary]. – M.: Nauka, 1969. – 676 s. [in Russian]
Qazaq tilinin qysqasha etimologialyq sozdigi (QTQES) [Brief Etymological Dictionary of the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 1966. – 240 b. [in Kazakh]
Bailiyeva U.B., Aldabek N.A., Dautova B.D. The Concept of “Reason” in Abai Kunanbayev’s Works and Its Translation into Russian and English Languages // Iasauı universitetinin habarshysy. – 2024. – №2 (132). – B. 180–193. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.53
Qasym B. Sozjasam: Semantika. Uajdeme [Word Formation: Semantics. Motivation]. – Almaty: Daryn, 2024. – 223 b. [in Kazakh]
