СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ БАТЫС ӨҢІРІНДЕГІ АЙТЫС: ЖАУЫНГЕРЛІК РУХТЫҢ ЖЫРЛАНУЫ
2 14
Кілт сөздер:
айтыс, айтыс ақындары, жауынгерлік рух, идеология қҧралы, айтыстың ақпараттық сипаты, халықтың тҧтастығы, тарихи үндестік.Аңдатпа
Мақалада айтыс ӛнерінің екінші дҥниежҥзілік соғыс жылдары тҧсындағы жандануы мен ақпараттық, насихатшылық, деректік сипаттары айқындалады. Қазақстанның Батыс ӛңіріндегі айтыстағы жауынгерлік рухтың жырлануы: ерлік пен еңбекке ақындардың ҥн қосуы баяндалып, зҧлмат жылдардағы рухты жырлар арқылы айтыстың тарихи қҧндылығы анықталады. Айтыс жырларының соғыс кезеңіндегі мазмҧндық ерекшелігі уақыт пен қоғамдық арақатынас негізінде талданады. Соғыс жылдарындағы кеңестік идеологияның айтысқа әсері, айтыс ақындарының тақырып ауқымдылығы және ерлік майданы мен тыл еңбегін жырлаудағы тіл шеберлігі мысалдар арқылы кӛрсетіледі. Айтыстағы елді сҥю, Отанды қҧрметтеу, туған жердің топырағын қадірлеу, еңбек майданындағы ерлерді мадақтай отырып, ел арасындағы әділетсіздіктерді әшкерелеу айтыс тарихындағы дәстҥрлі ҥрдіспен сабақтастырыла қарастырылады. Қоғамдық пікір қалыптастырудағы айтыстың рӛлі айқындалып, идеология мен елдік мҥдде ҥшін тӛл ӛнер таптырмайтын қҧрал екені айтылады. Ел басына кҥн туған сонау соғыс жылдарында да айтыс сияқты ӛміршең ӛнердің ӛлмей, қайта жандана тҥсуі ҧлт мҥддесінің қамқоршысы екенін, болашақта да қоғаммен, халықпен бірге жасасып, бірге ӛсетін насихат қҧралы ретінде айқындалып, тҧжырымдалады. Атыраулық айтыс ақындарының айтыстарындағы рухты жырлары талданып, Қазақстанның Батыс ӛңірінде соғыс тҧсында ӛткен айтыстардағы сӛз саптау ерекшеліктеріне шолу жасалады.
Әдебиеттер тізімі
Айтыс. 1 т. – Алматы: Жазушы, 1988. – 288 б.
Асанов К. Айтыс ӛнерінің публицистикалық сипаты. Электронды оқулық. URL: https://adebiportal.kz/upload/iblock/d12/d12a00640c0832fa23edce30a75d6d85.pdf (қаралған кҥні 12.02.2025)
Қаһарлы сӛз қамал бҧзады / Қҧраст. Сейдеханҧлы К. – Алматы: Ғылым, 1995. – 271 б.
Әуезов М. Совет ақындарының айтысы. Айтыс. ІІІ том. – Алматы: Жазушы, 1966. – 620 б.
Kozhabekova Zh., Pangereev A. National Idea of Kazakh Aitys of the XIX-XX Centuries // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №4 (130). – Б. 126–138.
Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1968. – 268 б.
Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасып даму жолдары. – Алматы: Білім, 2004. – 368 б.
Иманжапар М. Соғыс жылдарындағы ақындар айтысы // Дидар. – 08.05.2015. – Б. 5-6.
Қазақ ӛнерінің антологиясы: Айтыс. ІІІ том. – Астана: Кҥлтегін, 2014. – 400 б.
Мҧқанов С. Айтыстар туралы. Айтыс. 1 т. – Алматы: Жазушы, 1965. – 556 б.
Ерман Ж. Екі тізгін бір шылбыр. – Алматы: Атамҧра, 2008. – 320 б.
Berdibaev S.K., Syrgakbayeva A.S., Abdualiyev A.Z., Berdibaev S.K., Garber A. Psychological nature of the art of aitys // Қазақстан Республикасының Ҧлттық ғылым академиясының хабаршысы. – 2020. – №1(1944). – Б. 235–239.
Шахманова Г.Ш., Тлеубердина Г.Т., Нуржаксина М.К., Каналина Г.М. Қазіргі айтыстың әлеуметтік сипаты // Абылай хан атындағы ҚХҚӘТУ хабаршысы. – 2024. – №1(72). – Б. 539–552.
Zhalgasbayeva K. Deelopment of internet Aitys in Kazakhstan // Milli Folclor. – 2024. – Vol. 18, Issue 143. – P. 99–110.
Мурсалимова Н.М., Сманова Е.А. Жетісу ақындар айтысының жиналу тарихы // Керуен. – 2022. – Том 75, №2. – Б. 193–201.
Тлеубердина Г.Т., Нуржаксина М.К., Рахымов Б.С., Шахманова Г.Ш. Қазіргі қазақ айтысының кӛркемдік-идеялық сипаты (Мҧхамеджан Тазабеков айтыстары негізінде) // Қарағанды университетінің хабаршысы. – 2024. – №3 (115). – Б. 182–192.
REFERENCES
Aitys. 1 t. [Aitys. Vol. 1]. – Almaty: Zhazushy, 1988. – 288 b. [in Kazakh]
Asanov K. Aitys onerіnіn publicistikalyq sipaty. Elektrondy oqulyq. [The journalistic nature of the art of aitys. Electronic textbook.]. URL: https://adebiportal.kz/upload/iblock/d12/d12a00640c0832fa23edce30a75d6d85.pdf (date of access 12.02.2025) [in Kazakh]
Qaһarly soz qamal buzady [A fierce word will destroy the Castle] / Qurast. Seidehanuly K. – Almaty: Gylym, 1995. – 271 b. [in Kazakh]
Auezov M. Sovet aqyndarynyn aitysy. Aitys. ІІІ tom. [Aitys of Soviet poets. Aytys. Volume III]. – Almaty: Zhazushy, 1966. – 620 b. [in Kazakh]
Kozhabekova Zh., Pangereev A. National Idea of Kazakh Aitys of the XIX-XX Centuries // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №4 (130). – B. 126–138.
Qirabaev S. Oktiabr zhane qazaq adebietі [October and Kazakh literature]. – Almaty: Zhazushy, 1968. – 268 b. [in Kazakh]
Zhaqyp B. Qazaq publicistikasynyn qalyptasyp damu zholdary [Ways of formation and development of Kazakh journalism]. – Almaty: Bіlіm, 2004. – 368 b. [in Kazakh]
Imanzhapar M. Sogys zhyldaryndagy aqyndar aitysy [Aitys of poets of the war years] // Didar. – 08.05.2015. – B. 5-6. [in Kazakh]
Qazaq onerіnіn antologiasy: Aitys. ІІІ tom [Anthology of Kazakh art: Aitys. Volume III]. – Astana: Kultegіn, 2014. – 400 b. [in Kazakh]
Muqanov S. Aitystar turaly. Aitys. 1 t. [About the aitys. Aytys. 1 t.]. – Almaty: Zhazushy, 1965. – 556 b. [in Kazakh]
Erman Zh. Ekі tіzgіn bіr shylbyr [Ekі tіzgіn bіr shylbyr]. – Almaty: Atamura, 2008. – 320 b. [in Kazakh]
Berdibaev S.K., Syrgakbayeva A.S., Abdualiyev A.Z., Berdibaev S.K., Garber A. Psychological nature of the art of aitys // Qazaqstan Respublikasynyn Ulttyq gylym akademiasynyn habarshysy. – 2020. – №1(1944). – B. 235–239.
Shahmanova G.Sh., Tleuberdina G.T., Nurzhaksina M.K., Kanalina G.M. Qazіrgі aitystyn aleumettіk sipaty [Social character of modern aitys] // Abylai han atyndagy QHQATU habarshysy. – 2024. – №1(72). – B. 539–552. [in Kazakh]
Zhalgasbayeva K. Deelopment of internet Aitys in Kazakhstan // Milli Folclor. – 2024. – Vol. 18, Issue 143. – P. 99–110.
Mursalimova N.M., Smanova E.A. Zhetіsu aqyndar aitysynyn zhinalu tarihy [History of the assembly of Zhetysu Akyn aitys] // Keruen. – 2022. – Tom 75, №2. – B. 193–201. [in Kazakh]
Tleuberdina G.T., Nurzhaksina M.K., Rahymov B.S., Shahmanova G.Sh. Qazіrgі qazaq aitysynyn korkemdіk-ideialyq sipaty (Muhamedzhan Tazabekov aitystary negіzіnde) [Artistic and ideological character of modern Kazakh aitys (based on the aitys of Mukhamedzhan Tazabekov)] // Qaragandy universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №3 (115). – B. 182–192. [in Kazakh]
