ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНДЕГІ ЖАҢА ҚОЛДАНЫСТАРДЫҢ КОГНИТИВТІК НЕГІЗДЕРІ
23 46
Кілт сөздер:
жаңа қолданыстар, кірме сөздер, концепт, жаһандану, қазақ тілі, түрік тілі.Аңдатпа
Берілген мақалада қазіргі қазақ және түрік тілдеріндегі жаңа сөз қолданыстарының негізінде жатқан когнитивтік механизмдер талданады. Жұмыста жаңа сөз тіркестерінің қалыптасуының когнитивтік негіздерін зерттеу, сондай-ақ осы тілдердегі жаңа терминдер мен ұғымдарды қабылдау және бейімдеу ерекшеліктерін анықтау мәселелері қарастырылады. Жұмыстың мақсаты – түркі тілдеріндегі жаңа лексикалық бірліктерді интерпретациялау және меңгеру үдерісіне мәдени факторлардың когнитивтік ықпалын анықтау. Когнитивтік аспектілер ойлау тәсілдерін, ақпаратты концептуализациялау және категориялау үдерістерін қамтиды, жаңашылдықты қабылдауды қалыптастырады. Ал мәдени аспектілер тарихи дәстүрлермен, ұлттық санамен және кірме сөздерді қабылдауға әсер ететін әлеуметтік көзқарастармен байланысты көрсетеді.
Зерттеудің өзектілігі сыртқы факторлардың әсерінен тілдік трансформацияларға деген қызығушылықтың артуымен байланысты. Жаһандану және цифрлық өзгерістер жағдайында тілдің мәдени бірегейлігін сақтай отырып, икемділікті қамтамасыз ету қажеттілігі артуда. Қазіргі қазақ және түрік тілдерінің осы сын-қатерлерге қалай бейімделетінін, шет тілінен енген сөздердің интеграциясы қалай жүретінін әрі қандай когнитивтік тәсілдер қолданылатынын түсіну маңызды. Технологиялық және мәдени ілгерілеудің қарышты дамуы, сонымен қатар тілдік өзгерістердің қарқынды жүруі мақаланың өзектілігін арттырады.
Алынған нәтижелер лингвистерге, этнографтарға, мәдениеттанушыларға, сондай-ақ тілдерді қолдау мен дамыту бағытында жұмыс істейтін ұйымдарға пайдалы әрі сұранысқа ие болуы мүмкін. Зерттеу мәдениетаралық өзара әрекеттесу және жаһандық алмасу жағдайында тілдік бірегейліктің қалыптасуына әсер ететін факторларды тереңірек түсінуге ықпал етеді.
Әдебиеттер тізімі
Doszhan G., Gauriyeva G. Problems of vitality of the Turkic languages in the age of globalisation // New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences. – 2019 [Online]. – №6(5). – P. 092–098. [Electronic resource]. URL: www.prosoc.eu (қаралған күні 16.06.2025)
Akalın Ş.H., Kumanlı M.S. Turkic Borrowings in the Turkish Language Reform: Past and Today // Bilig. – 2021. – Issue: 98. – P. 165–180. https://dergipark.org.tr/en/pub/bilig/issue/54019/975941
Оразалиева Э.Н. Түркі тілдерін зерттеудің танымдық және диалектикалық ұстанымдары // Turkic Studies Journal. – 2020. – Vol. 2, N4. – Б. 47–57. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58
Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка. – М.: ЛКИ, 2009. – 312 с.
Уфимцева А.А. Опыт изучения лексики как системы. – М.: АН СССР, 1962. – 288 с.
Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию: Уч. пос. – М.: Наследие, 1997. – 208 с.
Попова Т.В. Русская неология и неография. – Екатеринбург: УГТУ-УПИ, 2005. – 96 с.
Котелова Н.З. Теоретические аспекты лексикографического описания неологизмов. – М.: Энциклопедия, 1988. – 275 с.
Заботкина В.И. Когнитивно-прагматический подход к неологии // Когнитивно-прагматические аспекты лингвистических исследований: Сб. науч. тр. – Калининград: КГУ, 1999. – С. 3–9
Тогоева С.И. Современная лексикография и новые единицы номинации. – М.: Академия, 2007. – 147 с.
Вежбицкая А. Язык, культура, познание. – М.: Русские словари, 1997. – 416 с.
Телия В.Н. Когнитивный аспект семантики номинативных единиц. – М.: Наука, 1986. – 143 с.
Кубрякова Е.С. О когнитивной лингвистике и семантике термина «когнитивный» // Вестник Воронежского Гос. Унив. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация. – 2001. – №1. – С. 4–10.
Қайдар Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы: Рауан, 1993. – 43 б.
Сыздық Р. Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. – Алматы: Арыс, 2009. – 272 б.
Айтбаев Ө. Қазақ сөзі. – Алматы: Рауан, 1997. – 240 б.
Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности. – Алматы: Ғылым, 1997. – 178 с.
Манкеева Ж.А. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. – 2001. – №4. – Б. 39–43.
Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998. – 140 б.
Есеналиева Ж.Ж. Қазақстандағы когнитивтік лингвистиканың бағыт-бағдары // ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. – 2013. – №2(63). – Б. 74–78.
Қасым Б. Метафоралы аталымдар: когнитивті-семантикалық сөзжасам. – Алматы: «ЖК Волкова Е.В.», 2005. – 300 б.
Айдарбек Қ.Ж. Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық негіздері. – Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2010. – 384 б.
Аитова Н.Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы: оқу құралы. – Ақтөбе: Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті, 2006. – 161 б.
Korkmaz Z. Kitle iletişim araçlarında Türkçe // Türkçenin dün bugünü, yarını. Uluslararası bilgi şöleni. Bildiriler. – 2002. – S. 45–59.
Tekin T. Türk Dilleri: Giriş. – Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2018. – 224 s.
Zülfikar H. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. – Ankara: TDK Yayınları, 1991. – 256 s.
Ercilasun A. Tarihi Akışı İçinde ve Cumhuriyet Döneminde Türk Dili // BAL-TAM Türklük Dergisi. – 2004. – №1(17). – S. 11–23.
Eker S. Türk Dil Bilimi Bakımından Tarihî Askerî Terminoloji. Modern Dönemde Rütbe ve Birlik Adları. – Ankara: Grafiker Yayınları, 2007. – 255 s.
Арынбаева Д.Ж., Халикова Н.С., Құрбанов А.Г. Қазақ және түрік тілдеріндегі фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 224–237.
Lewis Geoffrey L. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. – New York: Oxford University Press, 1999. – 190 p.
Köksal A. Adı Bilgisayar Olsun. – İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2010. – 504 s.
Honglin Zhou, Xiaoyang Luo. Embodied-Cognitive Linguistics: Integrating Marxist perspectives on contemporary Cognitive Linguistics theory // Frontiers in Psychology. – 2024. – №15. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1475196
Жубанов К. Исследования по казахскому языку. – Алматы: Ғылым, 1966. – 362 с.
REFERENCES
Doszhan G., Gauriyeva G. Problems of vitality of the Turkic languages in the age of globalisation // New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences. – 2019 [Online]. – №6(5). – P. 092–098. [Electronic resource]. URL: www.prosoc.eu (date of access 16.06.2025)
Akalın Ş.H., Kumanlı M.S. Turkic Borrowings in the Turkish Language Reform: Past and Today // Bilig. – 2021. – Issue: 98. – P. 165–180. https://dergipark.org.tr/en/pub/bilig/issue/54019/975941
Orazalieva E.N. Turkі tіlderіn zertteudіn tanymdyq zhane dialektikalyq ustanymdary [Cognitive and dialectical principles of the study of Turkic languages] // Turkic Studies Journal. – 2020. – Vol. 2, N4. – B. 47–57. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58 [in Kazakh]
Shanski N.M. Leksikologia sovremennogo russkogo iazyka [Lexicology of the modern Russian language]. – M.: LKI, 2009. – 312 s. [in Russian]
Ufimceva A.A. Opyt izuchenia leksiki kak sistemy [The experience of learning vocabulary as a system]. – M.: AN SSSR, 1962. – 288 s. [in Russian]
Maslova V.A. Vvedenie v lingvokulturologiu: Uch. pos. [Introduction to Cultural Linguistics: A textbook] – M.: Nasledie, 1997. – 208 s. [in Russian]
Popova T.V. Russkaia neologia i neografia [Russian Neology and Neography]. – Ekaterinburg: UGTU-UPI, 2005. – 96 s. [in Russian]
Kotelova N.Z. Teoreticheskie aspekty leksikograficheskogo opisania neologizmov [Theoretical aspects of lexicographic description of neologisms]. – M.: Enciklopedia, 1988. – 275 s. [in Russian]
Zabotkina V.I. Kognitivno-pragmaticheski podhod k neologii [A cognitive-pragmatic approach to neology] // Kognitivno-pragmaticheskie aspekty lingvisticheskih issledovani: Sb. nauch. tr. – Kaliningrad: KGU, 1999. – S. 3–9. [in Russian]
Togoeva S.I. Sovremennaia leksikografia i novye edinicy nominacii [Modern lexicography and new units of nomination]. – M.: Akademia, 2007. – 147 s. [in Russian]
Vezhbickaia A. Iazyk, kultura, poznanie [Language, culture, cognition]. – M.: Russkie slovari, 1997. – 416 s. [in Russian]
Telia V.N. Kognitivnyi aspekt semantiki nominativnyh edinic [The cognitive aspect of the semantics of nominative units]. – M.: Nauka, 1986. – 143 s. [in Russian]
Kubriakova E.S. O kognitivnoi lingvistike i semantike termina «kognitivnyi» [On cognitive linguistics and the semantics of the term “cognitive”] // Vestnik Voronezhskogo Gos. Univ. Seria: Lingvistika i mezhkulturnaia kommunikacia. – 2001. – №1. – S. 4–10. [in Russian]
Qaidar A. Qazaq terminologiasyna zhanasha kozqaras [A new approach to Kazakh terminology]. – Almaty: Rauan, 1993. – 43 b. [in Kazakh]
Syzdyq R. Qazaq tіlіndegі eskіlіkter men zhanalyqtar [Old and new in the Kazakh language]. – Almaty: Arys, 2009. – 272 b. [in Kazakh]
Aitbaev O. Qazaq sozі [Kazakh speech]. – Almaty: Rauan, 1997. – 240 b. [in Kazakh]
Gizdatov G.G. Kognitivnye modeli v rechevoi deiatelnosti [Cognitive models in speech activity]. – Almaty: Gylym, 1997. – 178 s. [in Russian]
Mankeeva Zh.A. Qazaq tіlіn zertteudіn kognitivtіk negіzderі [Cognitive foundations of the study of the Kazakh language] // Tіltanym. – 2001. – №4. – B. 39–43. [in Kazakh]
Zhamanbaeva Q.A. Tіl qoldanysynyn kognitivtіk negіzderі: emocia, simvol, tіldіk sana [Cognitive foundations of language use: emotion, symbol, language consciousness]. – Almaty: Gylym, 1998. – 140 b. [in Kazakh]
Esenalieva Zh.Zh. Qazaqstandagy kognitivtіk lingvistikanyn bagyt-bagdary [Directions of cognitive linguistics in Kazakhstan] // QazUU habarshysy. Shygystanu seriasy. – 2013. – №2(63). – B. 74–78. [in Kazakh]
Qasym B. Metaforaly atalymdar: kognitivtі-semantikalyq sozzhasam [Metaphorical names: cognitive-semantic word formation]. – Almaty: «ZhK Volkova E.V.», 2005. – 300 b. [in Kazakh]
Aidarbek Q.Zh. Qazaq terminologialyq atalymynyn onomasiologialyq negіzderі [Onomasiological basis of the Kazakh terminological category]. – Almaty: Memlekettіk tіldі damytu instituty, 2010. – 384 b. [in Kazakh]
Aitova N.N. Qazaq tіlіndegі tur-tus ataularynyn kognitivtіk semantikasy: oqu quraly [Cognitive semantics of color names in the Kazakh language: manual]. – Aqtobe: Q.Zhubanov atyndagy Aqtobe memlekettіk universitetі, 2006. – 161 b. [in Kazakh]
Korkmaz Z. Kitle iletişim araçlarında Türkçe [Turkish in mass media] // Türkçenin dün bugünü, yarını. Uluslararası bilgi şöleni. Bildiriler. – 2002. – S. 45–59. [in Turkish]
Tekin T. Türk Dilleri: Giriş [Turkish Languages: Introduction]. – Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2018. – 224 s. [in Turkish]
Zülfikar H. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları [Term Problems and Ways of Making Terms]. – Ankara: TDK Yayınları, 1991. – 256 s. [in Turkish]
Ercilasun A. Tarihi Akışı İçinde ve Cumhuriyet Döneminde Türk Dili [The Turkish Language in its Historical Flow and during the Republican Period] // BAL-TAM Türklük Dergisi. – 2004. – №1(17). – S. 11–23. [in Turkish]
Eker S. Türk Dil Bilimi Bakımından Tarihî Askerî Terminoloji. Modern Dönemde Rütbe ve Birlik Adları [Historical Military Terminology in Terms of Turkish Linguistics. Rank and Unit Names in the Modern Period]. – Ankara: Grafiker Yayınları, 2007. – 255 s. [in Turkish]
Arynbaeva D.Zh., Halikova N.S., Qurbanov A.G. Qazaq zhane turіk tіlderіndegі frazeologizmderdіn etnolingvistikalyq sipaty [Ethnolinguistic nature of phraseology in Kazakh and Turkish languages] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 224–237. [in Kazakh]
Lewis Geoffrey L. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. – New York: Oxford University Press, 1999. – 190 p.
Köksal A. Adı Bilgisayar Olsun [Let His Name Be a Computer]. – İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2010. – 504 s. [in Turkish]
Honglin Zhou, Xiaoyang Luo. Embodied-Cognitive Linguistics: Integrating Marxist perspectives on contemporary Cognitive Linguistics theory // Frontiers in Psychology. – 2024. – №15. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1475196
Zhubanov K. Issledovania po kazahskomu iazyku [Research on the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 1966. – 362 s. [in Russian]
