Когнитивные основы новых словоупотреблений в современных казахском и турецком языках

3 16

Авторы

  • А. Бисенгали Институт языкознания имени А. Байтурсынова
  • С. Кулманов Институт языкознания имени А. Байтурсынова
  • А. Омарова Институт языкознания имени А. Байтурсынова

Ключевые слова:

новые словоупотребления; заимствования; концепт; глобализация; казахский язык; турецкий язык.

Аннотация

В данной статье анализируются когнитивные механизмы, лежащие в основе новых словоупотреблений в современном казахском и турецком языках. Основной акцент сделан на исследовании когнитивных основ формирования новых словосочетаний, а также на выявлении особенностей восприятия и адаптации новых терминов и понятий в этих языках. Цель работы — определить влияние когнитивных и культурных факторов на процесс интерпретации и усвоения новых лексических единиц в тюркских языках. Когнитивные аспекты включают способы мышления, процессы концептуализации и категоризации информации, которые формируют восприятие новизны. Культурные аспекты отражают связь с историческими традициями, национальным самосознанием и социальными установками, влияющими на принятие заимствованных слов.
Актуальность исследования обусловлена возросшим интересом к языковым трансформациям под воздействием внешних факторов. В условиях глобализации и цифровых изменений возрастает необходимость гибкости языка при сохранении его культурной уникальности. Важно понять, каким образом современные казахский и турецкий языки адаптируются к этим вызовам, как происходит интеграция заимствованных лексем и какие когнитивные подходы при этом применяются. Работа особенно актуальна в контексте стремительного технологического и культурного прогресса, сопровождающегося интенсивными языковыми изменениями.
Полученные результаты могут быть востребованы лингвистами, этнографами, специалистами в области культурологии, а также организациями, занимающимися поддержанием и развитием языков. Исследование способствует более глубокому осмыслению факторов, определяющих формирование языковой идентичности в условиях межкультурного взаимодействия и глобального обмена.

Библиографические ссылки

Doszhan G., Gauriyeva G. Problems of vitality of the Turkic languages in the age of globalisation // New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences. – 2019 [Online]. – №6(5). – P. 092–098. [Electronic resource]. URL: www.prosoc.eu (қаралған кҥні 16.06.2025)

Akalın Ş.H., Kumanlı M.S. Turkic Borrowings in the Turkish Language Reform: Past and Today // Bilig. – 2021. – Issue: 98. – P. 165–180. https://dergipark.org.tr/en/pub/bilig/issue/54019/975941

Оразалиева Э.Н. Тҥркі тілдерін зерттеудің танымдық және диалектикалық ҧстанымдары // Turkic Studies Journal. – 2020. – Vol. 2, N4. – Б. 47–57. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58

Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка. – М.: ЛКИ, 2009. – 312 с.

Уфимцева А.А. Опыт изучения лексики как системы. – М.: АН СССР, 1962. – 288 с.

Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию: Уч. пос. – М.: Наследие, 1997. – 208 с.

Попова Т.В. Русская неология и неография. – Екатеринбург: УГТУ-УПИ, 2005. – 96 с.

Котелова Н.З. Теоретические аспекты лексикографического описания неологизмов. – М.: Энциклопедия, 1988. – 275 с.

Заботкина В.И. Когнитивно-прагматический подход к неологии // Когнитивно-прагматические аспекты лингвистических исследований: Сб. науч. тр. – Калининград: КГУ, 1999. – С. 3–9

Тогоева С.И. Современная лексикография и новые единицы номинации. – М.: Академия, 2007. – 147 с.

Вежбицкая А. Язык, культура, познание. – М.: Русские словари, 1997. – 416 с.

Телия В.Н. Когнитивный аспект семантики номинативных единиц. – М.: Наука, 1986. – 143 с.

Кубрякова Е.С. О когнитивной лингвистике и семантике термина «когнитивный» // Вестник Воронежского Гос. Унив. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация. – 2001. – №1. – С. 4–10.

Қайдар Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша кӛзқарас. – Алматы: Рауан, 1993. – 43 б.

Сыздық Р. Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. – Алматы: Арыс, 2009. – 272 б.

Айтбаев Ӛ. Қазақ сӛзі. – Алматы: Рауан, 1997. – 240 б.

Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности. – Алматы: Ғылым, 1997. – 178 с.

Манкеева Ж.А. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. – 2001. – №4. – Б. 39–43.

Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998. – 140 б.

Есеналиева Ж.Ж. Қазақстандағы когнитивтік лингвистиканың бағыт-бағдары // ҚазҦУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. – 2013. – №2(63). – Б. 74–78.

Қасым Б. Метафоралы аталымдар: когнитивті-семантикалық сӛзжасам. – Алматы: «ЖК Волкова Е.В.», 2005. – 300 б.

Айдарбек Қ.Ж. Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық негіздері. – Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2010. – 384 б.

Аитова Н.Н. Қазақ тіліндегі тҥр-тҥс атауларының когнитивтік семантикасы: оқу қҧралы. – Ақтӛбе: Қ.Жҧбанов атындағы Ақтӛбе мемлекеттік университеті, 2006. – 161 б.

Korkmaz Z. Kitle iletişim araçlarında Türkçe // Türkçenin dün bugünü, yarını. Uluslararası bilgi şöleni. Bildiriler. – 2002. – S. 45–59.

Tekin T. Türk Dilleri: Giriş. – Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2018. – 224 s.

Zülfikar H. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. – Ankara: TDK Yayınları, 1991. – 256 s.

Ercilasun A. Tarihi Akışı İçinde ve Cumhuriyet Döneminde Türk Dili // BAL-TAM Türklük Dergisi. – 2004. – №1(17). – S. 11–23.

Eker S. Türk Dil Bilimi Bakımından Tarihî Askerî Terminoloji. Modern Dönemde Rütbe ve Birlik Adları. – Ankara: Grafiker Yayınları, 2007. – 255 s.

Арынбаева Д.Ж., Халикова Н.С., Қҧрбанов А.Г. Қазақ және тҥрік тілдеріндегі фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 224–237.

Lewis Geoffrey L. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. – New York: Oxford University Press, 1999. – 190 p.

Köksal A. Adı Bilgisayar Olsun. – İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2010. – 504 s.

Honglin Zhou, Xiaoyang Luo. Embodied-Cognitive Linguistics: Integrating Marxist perspectives on contemporary Cognitive Linguistics theory // Frontiers in Psychology. – 2024. – №15. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1475196

Жубанов К. Исследования по казахскому языку. – Алматы: Ғылым, 1966. – 362 с.

REFERENCES

Doszhan G., Gauriyeva G. Problems of vitality of the Turkic languages in the age of globalisation // New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences. – 2019 [Online]. – №6(5). – P. 092–098. [Electronic resource]. URL: www.prosoc.eu (date of access 16.06.2025)

Akalın Ş.H., Kumanlı M.S. Turkic Borrowings in the Turkish Language Reform: Past and Today // Bilig. – 2021. – Issue: 98. – P. 165–180. https://dergipark.org.tr/en/pub/bilig/issue/54019/975941

Orazalieva E.N. Turkі tіlderіn zertteudіn tanymdyq zhane dialektikalyq ustanymdary [Cognitive and dialectical principles of the study of Turkic languages] // Turkic Studies Journal. – 2020. – Vol. 2, N4. – B. 47–57. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58 [in Kazakh]

Shanski N.M. Leksikologia sovremennogo russkogo iazyka [Lexicology of the modern Russian language]. – M.: LKI, 2009. – 312 s. [in Russian]

Ufimceva A.A. Opyt izuchenia leksiki kak sistemy [The experience of learning vocabulary as a system]. – M.: AN SSSR, 1962. – 288 s. [in Russian]

Maslova V.A. Vvedenie v lingvokulturologiu: Uch. pos. [Introduction to Cultural Linguistics: A textbook] – M.: Nasledie, 1997. – 208 s. [in Russian]

Popova T.V. Russkaia neologia i neografia [Russian Neology and Neography]. – Ekaterinburg: UGTU-UPI, 2005. – 96 s. [in Russian]

Kotelova N.Z. Teoreticheskie aspekty leksikograficheskogo opisania neologizmov [Theoretical aspects of lexicographic description of neologisms]. – M.: Enciklopedia, 1988. – 275 s. [in Russian]

Zabotkina V.I. Kognitivno-pragmaticheski podhod k neologii [A cognitive-pragmatic approach to neology] // Kognitivno-pragmaticheskie aspekty lingvisticheskih issledovani: Sb. nauch. tr. – Kaliningrad: KGU, 1999. – S. 3–9. [in Russian]

Togoeva S.I. Sovremennaia leksikografia i novye edinicy nominacii [Modern lexicography and new units of nomination]. – M.: Akademia, 2007. – 147 s. [in Russian]

Vezhbickaia A. Iazyk, kultura, poznanie [Language, culture, cognition]. – M.: Russkie slovari, 1997. – 416 s. [in Russian]

Telia V.N. Kognitivnyi aspekt semantiki nominativnyh edinic [The cognitive aspect of the semantics of nominative units]. – M.: Nauka, 1986. – 143 s. [in Russian]

Kubriakova E.S. O kognitivnoi lingvistike i semantike termina «kognitivnyi» [On cognitive linguistics and the semantics of the term ―cognitive‖] // Vestnik Voronezhskogo Gos. Univ. Seria: Lingvistika i mezhkulturnaia kommunikacia. – 2001. – №1. – S. 4–10. [in Russian]

Qaidar A. Qazaq terminologiasyna zhanasha kozqaras [A new approach to Kazakh terminology]. – Almaty: Rauan, 1993. – 43 b. [in Kazakh]

Syzdyq R. Qazaq tіlіndegі eskіlіkter men zhanalyqtar [Old and new in the Kazakh language]. – Almaty: Arys, 2009. – 272 b. [in Kazakh]

Aitbaev O. Qazaq sozі [Kazakh speech]. – Almaty: Rauan, 1997. – 240 b. [in Kazakh]

Gizdatov G.G. Kognitivnye modeli v rechevoi deiatelnosti [Cognitive models in speech activity]. – Almaty: Gylym, 1997. – 178 s. [in Russian]

Mankeeva Zh.A. Qazaq tіlіn zertteudіn kognitivtіk negіzderі [Cognitive foundations of the study of the Kazakh language] // Tіltanym. – 2001. – №4. – B. 39–43. [in Kazakh]

Zhamanbaeva Q.A. Tіl qoldanysynyn kognitivtіk negіzderі: emocia, simvol, tіldіk sana [Cognitive foundations of language use: emotion, symbol, language consciousness]. – Almaty: Gylym, 1998. – 140 b. [in Kazakh]

Esenalieva Zh.Zh. Qazaqstandagy kognitivtіk lingvistikanyn bagyt-bagdary [Directions of cognitive linguistics in Kazakhstan] // QazUU habarshysy. Shygystanu seriasy. – 2013. – №2(63). – B. 74–78. [in Kazakh]

Qasym B. Metaforaly atalymdar: kognitivtі-semantikalyq sozzhasam [Metaphorical names: cognitive-semantic word formation]. – Almaty: «ZhK Volkova E.V.», 2005. – 300 b. [in Kazakh]

Aidarbek Q.Zh. Qazaq terminologialyq atalymynyn onomasiologialyq negіzderі [Onomasiological basis of the Kazakh terminological category]. – Almaty: Memlekettіk tіldі damytu instituty, 2010. – 384 b. [in Kazakh]

Aitova N.N. Qazaq tіlіndegі tur-tus ataularynyn kognitivtіk semantikasy: oqu quraly [Cognitive semantics of color names in the Kazakh language: manual]. – Aqtobe: Q.Zhubanov atyndagy Aqtobe memlekettіk universitetі, 2006. – 161 b. [in Kazakh]

Korkmaz Z. Kitle iletişim araçlarında Türkçe [Turkish in mass media] // Türkçenin dün bugünü, yarını. Uluslararası bilgi şöleni. Bildiriler. – 2002. – S. 45–59. [in Turkish]

Tekin T. Türk Dilleri: Giriş [Turkish Languages: Introduction]. – Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2018. – 224 s. [in Turkish]

Zülfikar H. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları [Term Problems and Ways of Making Terms]. – Ankara: TDK Yayınları, 1991. – 256 s. [in Turkish]

Ercilasun A. Tarihi Akışı İçinde ve Cumhuriyet Döneminde Türk Dili [The Turkish Language in its Historical Flow and during the Republican Period] // BAL-TAM Türklük Dergisi. – 2004. – №1(17). – S. 11–23. [in Turkish]

Eker S. Türk Dil Bilimi Bakımından Tarihî Askerî Terminoloji. Modern Dönemde Rütbe ve Birlik Adları [Historical Military Terminology in Terms of Turkish Linguistics. Rank and Unit Names in the Modern Period]. – Ankara: Grafiker Yayınları, 2007. – 255 s. [in Turkish]

Arynbaeva D.Zh., Halikova N.S., Qurbanov A.G. Qazaq zhane turіk tіlderіndegі frazeologizmderdіn etnolingvistikalyq sipaty [Ethnolinguistic nature of phraseology in Kazakh and Turkish languages] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 224–237. [in Kazakh]

Lewis Geoffrey L. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. – New York: Oxford University Press, 1999. – 190 p.

Köksal A. Adı Bilgisayar Olsun [Let His Name Be a Computer]. – İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2010. – 504 s. [in Turkish]

Honglin Zhou, Xiaoyang Luo. Embodied-Cognitive Linguistics: Integrating Marxist perspectives on contemporary Cognitive Linguistics theory // Frontiers in Psychology. – 2024. – №15. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1475196

Zhubanov K. Issledovania po kazahskomu iazyku [Research on the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 1966. – 362 s. [in Russian]

Загрузки

Опубликован

2025-12-29

Выпуск

Раздел

ФИЛОЛОГИЯ