DÜNYA KOLEKSİYONLARINDA AHMAD DÂNİŞ’İN ASTRONOMİ VE COĞRAFYA MİRASI: YAZMALAR, KATALOG EŞLEŞTİRMELERİ VE NİSPET TARİHYAZIMI
1 5
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6537Anahtar Kelimeler:
Ahmad Dâniş; astronomi; coğrafya; yazma koleksiyonları; elektronik katalog; Buhara; Duşanbe; St Petersburg; nispet; tarihyazımıÖzet
Bu makale Ahmad Dâniş’in (1827–1897) astronomi ve coğrafya alanındaki eserlerinin dünya yazma koleksiyonlarındaki dağılımını yeniden kurmakta ve bu metinleri inceleyen başlıca bilimsel çalışmaları değerlendirmektedir. Kaynaklar üç güven düzeyinde ele alınmıştır: güncel kataloglarla doğrulanmış yazmalar, yeniden karşılaştırılması gereken eski katalog veya bibliyografik kayıtlar ve tartışmalı nispetler. Taşkent’teki Abu Rayhan Biruni Şarkiyat Enstitüsü yazmaları için Enstitünün mevcut elektronik katalogu en yeni tanım olarak öncelikli kabul edilmiştir. Böylece elektronik kayıt ile A. B. Vildanova’nın 1998 tarihli basılı katalogu veya eski literatür arasında numaralandırma farkı bulunduğunda elektronik kayıt esas alınmaktadır. Bu durum özellikle bugün 2247/5 olarak kayıtlı Istiḥrāj-i ṭūl va ʿarż-i balad için önemlidir. Taşkent dışındaki kesin örnekler arasında Duşanbe’deki Manāẓir al-kawākib, nr. 760 bulunmaktadır. St Petersburg’daki P. I. Lerch arşivinde korunan Buhara topografik planı ise Dâniş’e atfedilmiş olmakla birlikte yazarlığı tartışmalıdır. İran repertuarları somut bir İran yazma nüshasını kanıtlamadığından bibliyografik delil olarak değerlendirilmiştir. İncelenen Türkiye ve başlıca Batı kataloglarında Dâniş’in bilimsel eserlerine ait doğrulanabilir bir raf numarası tespit edilememiştir. Makalede ayrıca “Ahmad Dâniş Zîci” olarak yayımlanan metnin tartışmalı nispeti ele alınmaktadır.
Referanslar
Electronic Catalogue of Manuscripts of the Main Fund of the Al-Biruni Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan (SCAM). Records for Ahmad Danish: inv. 2144; 2247/1, 2247/5–7; 2362/2; 5867/1 and related records. Accessed 21 September 2026.
Вильданова А. Б. (сост.). Собрание восточных рукописей Академии наук Республики Узбекистан. Точные и естественные науки / отв. ред. А. Урунбаев. Ташкент: Фан, 1998. 248 с. ISBN 5-648-02552-1.
Мухамеджанов А. Р. Историко-топографический план Бухары Ахмада Дониша // Общественные науки в Узбекистане. 1965. № 5. С. 31–42.
Бертельс Е. Э. Рукописи произведений Ахмада Калле // Труды Таджикистанской базы АН СССР. 1936. Т. III. С. 9–28.
Каххоров А., Ходжиев И. Об астрономических рукописях Ахмада Дониша // Известия АН Таджикской ССР. Отделение физико-математических и геолого-химических наук. 1976. № 4 (62). С. 91–93.
Матвиевская Г. П. Математические и астрономические рукописи ИВ АН УзССР // Из истории точных наук в средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент, 1972. С. 169–200.
Собиров Г. С., Ходжиев И. Х. Астрономические и математические рукописи, хранящиеся в библиотеках Душанбе // Историко-астрономические исследования. Москва, 1984. Вып. 17. С. 415–420.
Ahmad Donish. Manāẓir al-kawākib. Manuscript of the Institute of Language, Literature, Oriental Studies and Written Heritage, Academy of Sciences of the Republic of Tajikistan, no. 760; cited in M. Sh. Kholov, studies on Tajik metrology.
Аҳмади Дониш. Манозир-ул-кавокиб / таҳия ва таҳқиқи М. Холов. Душанбе, 2017. 432 с.; Centre of Written Heritage, National Academy of Sciences of Tajikistan, online book catalogue.
Тураев Х. Две точки зрения по историко-топографическому плану Бухары Ахмада Дониша // Вопросы истории Центральной Азии в современной медиевистической интерпретации: сборник статей, посвящённый юбилею академика Д. Юсуповой. Ташкент, 2021. С. 185–188.
Сухарева О. А. Квартальная община позднефеодального города Бухары (в связи с историей кварталов). Москва: Наука, 1976. С. 64.
Monzavī A. Fihrist-i nuskhahā-yi khaṭṭī-i Fārsī [A Catalogue of Persian Manuscripts]. Tehran: Regional Cultural Institute, 1969–. Union catalogue, 6 vols. in 7 parts.
Encyclopaedia Iranica. Persian Manuscripts iii. In Ottoman and Modern Turkish Libraries. Survey of catalogues and Persian manuscript collections in Turkey. Online edition.
Наимов И. Аҳмад Донишнинг тасвирий санъатга оид илмий ижодида ислоҳотчилик ғояларининг акс этиши // Ўзбекистон тарихининг долзарб масалалари (XIX аср иккинчи ярми – ХХ аср охири): 1-умуммиллий илмий йиғини тўплами. Тошкент: Фан, 2022. Б. 178–182, айниқса Б. 182.
Fourniau V. Dāneš, Aḥmad Maḵdūm // Encyclopaedia Iranica. Vol. VI, Fasc. 6. 1993. P. 647–649. Updated online edition.
Холов М. Ш. Зиҷи Аҳмади Дониш ё Савай Ҷай Сингҳ? // Муаррих. Душанбе, 2018. № 1 (13). С. 116–120.
Bečka J. Soviet Studies on Ahmad Donish // Archív Orientální. 1963. Vol. 31, No. 3. P. 483–487.
Ахмедова З. А. Астрономические взгляды Ахмада Дониш // Вестник науки и образования. 2018. № 11 (47). С. 44–46.
Кариева Н. Взгляды на естествознание в трудах Ахмеда Дониша // Шарқ машъали / Восточный факел. 2019. С. 110–117.
Egamov B. Y. Ahmad Donish: Geograph and Traveller // International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. 2021. Vol. 8, No. 3. P. 533–543. DOI: 10.18415/ijmmu.v8i3.2533.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
