A.L. Kun Koleksiyonundaki Hoca Ahmed Yesevi Türbesi Hukuki Belgelerinin Aidiyet Tespiti Sorunları

Özet

Bu makalede, Hoca Ahmed Yesevi Türbesi ve onun Türkistan'daki soyundan gelenlerin tarihini aydınlatmada önemli bir kaynak niteliği taşıyan XVI–XIX. yüzyıllara ait hukuki belgeler (yarlık, ferman, nişan ve inayetnâmeler) incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı, St. Petersburg’daki Doğu Yazmaları Enstitüsü Doğu Bilimciler Arşivi’nde yer alan A.L. Kun kişisel arşivinde muhafaza edilen 61 hukuki belgenin tarihsel kaynak incelemesini ve diplomatik analizini gerçekleştirmek, ayrıca bu belgelerin aidiyetini (veriliş tarihi ve müellifini) tespit etmektir.

Araştırma sürecinde söz konusu belgelerin kimlik tespitinde hükümdarların isimleri, unvan ve lakapları, metin dili ve üslubu, kullanılan tarihsel terimler ile tarihler temel ölçüt olarak dikkate alınmıştır. İncelemeler sonucunda koleksiyondaki en eski yarlığın Buhara Hanı Abülhayrlı Ebu Sa’id Han (1530–1531) tarafından, en sonuncusunun ise Hokand Hanı Sultan Sa’id Han (1863) tarafından verildiği tespit edilmiştir. Belgelerin hanedan aidiyetleri analiz edildiğinde: 8’inin Abülhayrlılar, 5’inin Aştarhânîler, 9’unun Kazak sultanları, 6’sının Buhara Emirliği, 1’inin Taşkent Beyliği, 28’inin Hokand Hanlığı ve 2’sinin Rus İmparatorluğu makamları adına verildiği anlaşılmıştır. İki belgenin aidiyeti ise henüz belirsizliğini korumaktadır. Araştırmada 1576 tarihli Abülhayr Sultan ve 1685–1686 tarihli Yesim Han b. Semeke Han yarlıkları örneğinde karmaşık aidiyet meseleleri başarıyla çözüme kavuşturulmuştur.

Sonuç olarak, bu hukuki belgelerin sıradan birer idari belge olmayıp, merkezi iktidar ile kutsal hanedanlar (sakral aileler) arasında karşılıklı faydaya dayalı bir diyaloğun ürünü olduğu ortaya konmuştur. Hükümdarlar, siyasi ve manevi destek alma karşılığında Ahmed Yesevi nesline vergi, toprak-su ve sosyal imtiyazlar bahşetmişlerdir. Elde edilen bulgular, yeni kaynaklar ışığında Türkistan şehrinin tarihi, sosyoekonomik ve demografik durumu, tarihsel coğrafyası ve yönetim sisteminin daha derinlemesine incelenmesine hizmet etmektedir.