AMU DERYA’NIN ÖTESİNDE TURAN: AVESTACA TŪIRYA- VE ORTA ASYA TARİHYAZIMINDA GEÇ DÖNEM COĞRAFİ MODELİNİN SÜREKLİLİĞİ
0 2
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6535Anahtar Kelimeler:
Turan- tūirya-- Avesta- Avesta coğrafyası- Orta Asya- tarihyazımı- tarihsel hafıza- İran- etnogenez- geçmişin mekânsallaştırılmasıÖzet
Bu makalede, antik Turan’ın Amu Derya’nın kuzeyinde yer alan coğrafi olarak belirlenmiş bir Orta Asya alanı olduğu yönündeki tasavvurun sürekliliği ve bu tasavvurun Avesta’daki tūirya- etnonimiyle ilişkisi ele alınmaktadır. XX. yüzyılın sonlarından XXI. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Özbekistan, Kazakistan ve Tacikistanlı araştırmacıların çalışmalarında Turan’ın Avesta dönemine geriye dönük biçimde taşındığı ve yerleşik airya- ile göçebe tūirya- karşıtlığıyla ilişkilendirildiği örnekler incelenmektedir. Bu yorumlar Avesta verileri, Avesta coğrafyası üzerine araştırmalar ve geç dönem İran tarihî geleneğinin oluşumuna ilişkin çalışmalarla karşılaştırılmaktadır. Makalede, Avesta’nın tūirya- grubunu Amu Derya’nın ötesine kesin biçimde yerleştirmek veya onları yalnızca göçebe ve Zerdüştî olmayan bir topluluk olarak tanımlamak için doğrudan bir temel sunmadığı gösterilmektedir. İran–Turan coğrafi modeli aşamalı olarak oluşmuş ve daha eski malzemenin Geç Antik Çağ ve Orta Çağ geleneklerinde yeniden işlenmesini yansıtmıştır. Ayrıca modern Orta Asya tarihyazımında bu modelin kalıcılığının nedenleri üzerinde durulmaktadır. Bunlar arasında tarihyazımsal atalet, geçmişin mekânsallaştırılması, tarihî miras üzerindeki rekabet, Turan kavramının anlamsal esnekliği ve bölgesel tarihçilik ile uzmanlaşmış İran araştırmaları arasındaki disipliner kopukluk yer almaktadır. Bu modelin yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.
Referanslar
Bosworth C.E. Central Asia iv. In the Islamic Period up to the Mongols // Encyclopaedia Iranica. 1990. Vol. V, Fasc. 2. P. 169–172.
Bosworth C.E. Ṭurān // Encyclopaedia Iranica. 2011; updated 2013. [Electronic resource]. URL: https://www.iranicaonline.org/articles/turan (accessed: 21.09.2026).
Yarshater E. Afrāsīāb // Encyclopaedia Iranica. 1984. Vol. I, Fasc. 6. P. 570–576.
Yarshater E. Iran iii. Traditional History // Encyclopaedia Iranica. 2004. Vol. XIII, Fasc. 3. P. 299–307.
Дьяконов М.М. Очерк истории древнего Ирана. М.: Издательство восточной литературы, 1961. 444 с.
Абаев В.И. Скифский быт и реформа Зороастра // Archiv Orientální. 1956. Vol. XXIV. P. 23–56.
Abetekov A., Yusupov H. Ancient Iranian Nomads in Western Central Asia // History of Civilizations of Central Asia. Vol. II: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250 / ed. J. Harmatta. Paris: UNESCO Publishing, 1994. P. 24–34.
Ходжаева Н.Дж. К вопросу о границе между Ираном и Тураном // Historical Geography of Central Asia: Time, Space and Memory: International Conference Proceedings Book. Almaty, 3 June 2025. Almaty, 2025. С. 61–69.
Камолиддин Ш.С. Древнетюркская топонимия Средней Азии / отв. ред. М. Исхоков. Ташкент: Шарк, 2006. 192 с.
Вайнберг Б.И. Этногеография Турана в древности: VII в. до н.э. – VIII в. н.э. М.: Восточная литература РАН, 1999. 359 с.
Якубов Ю. Туран и туранцы // Известия Академии наук Республики Таджикистан. Серия: Востоковедение, история, филология. 1993. № 3. С. 28–41.
Мӯминҷонов Ҳ. Тӯрон — гаҳвораи тамаддуни ориёӣ. Душанбе: Ватанпарвар, 2004. 297 с.
Кумеков Б.Е. Туркестан во времени и пространстве: Туркестан VI–XVII веков по мусульманским письменным памятникам // Mangi El. 2014. № 4. С. 24–28.
Мухаммад Абдурахмон. Туран — это не Туркестан: основные гипотезы и теории (опыт историко-политического анализа) // Вестник Таджикского национального университета. Серия социально-экономических и общественных наук. 2025. № 1. С. 159–163.
Ахмедов Б.А. Значение письменных источников в изучении этнической истории народов Средней Азии и Казахстана // Проблемы этногенеза и этнической истории народов Средней Азии и Казахстана. Вып. 2. М., 1990. С. 63–73.
Муродов С.М. Вклад академика Юсуфшо Якубова в изучение древней истории таджикского народа: дис. ... канд. ист. наук. Душанбе: Таджикский национальный университет, 2023. 187 с.
Аскаров А.А. Арийская проблема: новые подходы и взгляды // История Узбекистана в археологических и письменных источниках / под ред. А.А. Анарбаева. Ташкент: Фан, 2005. С. 81–91.
Артыкбаев Ж.О. История Казахстана: учебник. Алматы: Қазақ университеті, 2006. 312 с.
Отахўжаев А. Турон халқларининг қадимги тиллари хусусида мулоҳазалар // ЎзА илм-фан бўлими электрон журнали. 2024. № 6 (56). С. 3–12.
Шапошников А.К. Древнейшая ономастика Таврического полуострова. 1. Сурожская земля // Вопросы ономастики. 2005. № 2. С. 111–125.
Шапошников А.К. Сарматские и туранские языковые реликты Северного Причерноморья // Этимология. 2003–2005 / отв. ред. Ж.Ж. Варбот. М.: Наука, 2007. С. 255–322.
Abdullaev B. Zardushtiylikning shakllanishida Turon xalqlarining tarixiy roli // O‘zMU Xabarlari / ACTA NUUz. 2024. Vol. 1, No. 1.10. P. 4–6. DOI: 10.69617/nuuz.v1i1.10.4430.
Boyce M. A History of Zoroastrianism. Vol. I: The Early Period. Leiden: Brill, 1975. 357 p.
Boyce M. Avestan People // Encyclopaedia Iranica. 1987. Vol. III, Fasc. 1. P. 62–66.
Gnoli G. Conversion i. Of Iranians to the Zoroastrian Faith // Encyclopaedia Iranica. 1993. Vol. VI, Fasc. 3. P. 227–229.
Shahbazi A.Sh. Iraj // Encyclopaedia Iranica. 2004. Vol. XIII, Fasc. 2. P. 200–202.
MacKenzie D.N. Čihrdād Nask // Encyclopaedia Iranica. 1991. Vol. V, Fasc. 5. P. 560–561.
Gnoli G. Zoroaster’s Time and Homeland: A Study on the Origins of Mazdeism and Related Problems. Naples: Istituto Universitario Orientale, 1980. 279 p.
Gnoli G. Avestan Geography // Encyclopaedia Iranica. 1987. Vol. III, Fasc. 1. P. 44–47.
Grenet F. An Archaeologist’s Approach to Avestan Geography // Birth of the Persian Empire / eds. V.S. Curtis, S. Stewart. The Idea of Iran. Vol. 1. London–New York: I.B. Tauris, 2005. P. 29–51.
Daryaee T. National History or Keyanid History? The Nature of Sasanid Zoroastrian Historiography // Iranian Studies. 1995. Vol. 28, Nos. 3–4. P. 129–141. DOI: 10.1080/00210869508701832.
Kuz’mina E.E. The Origin of the Indo-Iranians / ed. J.P. Mallory. Leiden–Boston: Brill, 2007. 762 p.
Wagner M., Wu X., Tarasov P., Aisha A., Bronk Ramsey C., Schultz M., Schmidt-Schultz T., Gresky J. Radiocarbon-dated Archaeological Record of Early First Millennium B.C. Mounted Pastoralists in the Kunlun Mountains, China // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2011. Vol. 108, No. 38. P. 15733–15738. DOI: 10.1073/pnas.1105273108.
Tafażżolī A. Arjāsp // Encyclopaedia Iranica. 1986. Vol. II, Fasc. 4. P. 412.
Shahbazi A.Sh. Goštāsp // Encyclopaedia Iranica. 2002. Vol. XI, Fasc. 2. P. 171–176.
Huyse P. Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt (ŠKZ). 2 vols. Corpus Inscriptionum Iranicarum. Part III, Vol. I, Texts I. London: School of Oriental and African Studies, 1999.
Cereti C.G. Narseh, Armenia, and the Paikuli Inscription // Electrum. 2021. Vol. 28. P. 69–87. DOI: 10.4467/20800909EL.21.007.13365.
Brunner C. Geographical and Administrative Divisions: Settlements and Economy // The Cambridge History of Iran. Vol. 3, Part 2 / ed. E. Yarshater. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. P. 747–777.
Spooner B. Baluchistan i. Geography, History and Ethnography // Encyclopaedia Iranica. 1988. Vol. III, Fasc. 6. P. 598–632.
Teker F., Aşan M.B. İran’ın Kültürel Bir Antitezi: Turan // Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2023. No. 59. P. 317–328.
Müller F.M. Letters to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages. London: A. & G.A. Spottiswoode, 1854. 266 p.
Laruelle M. The Concept of Ethnogenesis in Central Asia: Political Context and Institutional Mediators (1940–50) // Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. 2008. Vol. 9, No. 1. P. 169–188. DOI: 10.1353/kri.2008.0005.
Laruelle M. National Narrative, Ethnology, and Academia in Post-Soviet Uzbekistan // Journal of Eurasian Studies. 2010. Vol. 1, No. 2. P. 102–110. DOI: 10.1016/j.euras.2010.04.007.
Gürbüz Y.E. Özbekistan’da Tarihyazımı ve Millî Kimlik // Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 2019. Vol. 19, No. 2. P. 277–301. DOI: 10.32449/egetdid.625377.
Usmonova N. O‘zbek va qozoq tarixchilarining birinchi ilmiy yig‘ini // O‘zbekiston Milliy axborot agentligi — O‘zA. 2 noyabr 2025. [Electronic resource]. URL: https://uza.uz/uz/posts/ozbek-va-qozoq-tarixchilarining-birinchi-ilmiy-yigini_778166 (accessed: 21.09.2026).
Horák S. In Search of the History of Tajikistan: What Are Tajik and Uzbek Historians Arguing About? // Russian Politics and Law. 2010. Vol. 48, No. 5. P. 65–77. DOI: 10.2753/RUP1061-1940480504.
Adams L.L. Ethnicity and the Politics of Heritage in Uzbekistan // Central Asian Survey. 2013. Vol. 32, No. 2. P. 115–133. DOI: 10.1080/02634937.2013.807580.
Laruelle M. The Return of the Aryan Myth: Tajikistan in Search of a Secularized National Ideology // Nationalities Papers. 2007. Vol. 35, No. 1. P. 51–70. DOI: 10.1080/00905990601124462.
Battis M. The Aryan Myth and Tajikistan: From a Myth of Empire to One National Identity // Ab Imperio. 2016. No. 4. P. 155–183. DOI: 10.1353/imp.2016.0089.
Blakkisrud H., Nozimova Sh. History Writing and Nation Building in Post-Independence Tajikistan // Nationalities Papers. 2010. Vol. 38, No. 2. P. 173–189. DOI: 10.1080/00905990903517835.
Azizov U. Regional Integration in Central Asia: From Knowing-that to Knowing-how // Journal of Eurasian Studies. 2017. Vol. 8, No. 2. P. 123–135. DOI: 10.1016/j.euras.2017.02.002.
Grigoriadis I.N., Opçin-Kıdal A. Imagining Turan: Homeland and Its Political Implications in the Literary Work of Hüseyinzade Ali [Turan] and Mehmet Ziya [Gökalp] // Middle Eastern Studies. 2020. Vol. 56, No. 3. P. 482–495. DOI: 10.1080/00263206.2019.1706167.
Levent S. Common Asianist Intellectual History in Turkey and Japan: Turanism // Central Asian Survey. 2016. Vol. 35, No. 1. P. 121–135. DOI: 10.1080/02634937.2015.1062601.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
