ӘМУДАРИЯНЫҢ АРҒЫ ЖАҒЫНДАҒЫ ТҰРАН: АВЕСТАЛЫҚ TŪIRYA- ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ТАРИХНАМАСЫНДАҒЫ КЕЙІНГІ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДІҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ
0 2
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6535Кілт сөздер:
Тұран, tūirya-, Авеста, авесталық география, Орталық Азия, тарихнама, тарихи жады, Иран, этногенез, өткенді территорияландыруАңдатпа
Мақалада ежелгі Тұранды Әмударияның солтүстігіндегі Орталық Азияның географиялық тұрғыдан айқындалған кеңістігі ретінде қарастыратын түсініктің тұрақтылығы және оның авесталық tūirya- этнонимімен байланысы талданады. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың бірінші ширегіндегі Өзбекстан, Қазақстан және Тәжікстан зерттеушілерінің еңбектері қарастырылады. Бұл еңбектерде Тұран ұғымы авесталық дәуірге ретроспективті түрде көшіріліп, отырықшы airya- мен көшпелі tūirya- арасындағы қарама-қарсылықпен байланыстырылған. Мұндай түсіндірулер Авеста деректерімен, авесталық географияға арналған зерттеулермен және кейінгі ирандық тарихи дәстүрдің қалыптасуымен салыстырылады. Зерттеу Авестада tūirya- тобын Әмударияның арғы жағына нақты орналастыруға немесе оларды тек көшпелі әрі зороастризмнен тыс топ ретінде қарастыруға тікелей негіз жоқ екенін көрсетеді. Иран–Тұран географиялық моделі біртіндеп қалыптасып, бұрынғы материалдың кейінгі антикалық және ортағасырлық дәстүрлерде қайта өңделуінің нәтижесін көрсетеді. Сонымен қатар қазіргі Орталық Азия тарихнамасында бұл модельдің неге сақталып қалғанына ерекше назар аударылады. Оның негізгі себептері ретінде тарихнамалық инерция, өткенді территорияландыру, тарихи мұра үшін бәсеке, Тұран ұғымының семантикалық икемділігі және аймақтық тарихнама мен маманданған ирантану арасындағы пәндік алшақтық көрсетіледі. Бұл модельді әрі қарай қайта қарастыру қажет.
Әдебиеттер тізімі
Bosworth C.E. Central Asia iv. In the Islamic Period up to the Mongols // Encyclopaedia Iranica. 1990. Vol. V, Fasc. 2. P. 169–172.
Bosworth C.E. Ṭurān // Encyclopaedia Iranica. 2011; updated 2013. [Electronic resource]. URL: https://www.iranicaonline.org/articles/turan (accessed: 21.09.2026).
Yarshater E. Afrāsīāb // Encyclopaedia Iranica. 1984. Vol. I, Fasc. 6. P. 570–576.
Yarshater E. Iran iii. Traditional History // Encyclopaedia Iranica. 2004. Vol. XIII, Fasc. 3. P. 299–307.
Дьяконов М.М. Очерк истории древнего Ирана. М.: Издательство восточной литературы, 1961. 444 с.
Абаев В.И. Скифский быт и реформа Зороастра // Archiv Orientální. 1956. Vol. XXIV. P. 23–56.
Abetekov A., Yusupov H. Ancient Iranian Nomads in Western Central Asia // History of Civilizations of Central Asia. Vol. II: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250 / ed. J. Harmatta. Paris: UNESCO Publishing, 1994. P. 24–34.
Ходжаева Н.Дж. К вопросу о границе между Ираном и Тураном // Historical Geography of Central Asia: Time, Space and Memory: International Conference Proceedings Book. Almaty, 3 June 2025. Almaty, 2025. С. 61–69.
Камолиддин Ш.С. Древнетюркская топонимия Средней Азии / отв. ред. М. Исхоков. Ташкент: Шарк, 2006. 192 с.
Вайнберг Б.И. Этногеография Турана в древности: VII в. до н.э. – VIII в. н.э. М.: Восточная литература РАН, 1999. 359 с.
Якубов Ю. Туран и туранцы // Известия Академии наук Республики Таджикистан. Серия: Востоковедение, история, филология. 1993. № 3. С. 28–41.
Мӯминҷонов Ҳ. Тӯрон — гаҳвораи тамаддуни ориёӣ. Душанбе: Ватанпарвар, 2004. 297 с.
Кумеков Б.Е. Туркестан во времени и пространстве: Туркестан VI–XVII веков по мусульманским письменным памятникам // Mangi El. 2014. № 4. С. 24–28.
Мухаммад Абдурахмон. Туран — это не Туркестан: основные гипотезы и теории (опыт историко-политического анализа) // Вестник Таджикского национального университета. Серия социально-экономических и общественных наук. 2025. № 1. С. 159–163.
Ахмедов Б.А. Значение письменных источников в изучении этнической истории народов Средней Азии и Казахстана // Проблемы этногенеза и этнической истории народов Средней Азии и Казахстана. Вып. 2. М., 1990. С. 63–73.
Муродов С.М. Вклад академика Юсуфшо Якубова в изучение древней истории таджикского народа: дис. ... канд. ист. наук. Душанбе: Таджикский национальный университет, 2023. 187 с.
Аскаров А.А. Арийская проблема: новые подходы и взгляды // История Узбекистана в археологических и письменных источниках / под ред. А.А. Анарбаева. Ташкент: Фан, 2005. С. 81–91.
Артыкбаев Ж.О. История Казахстана: учебник. Алматы: Қазақ университеті, 2006. 312 с.
Отахўжаев А. Турон халқларининг қадимги тиллари хусусида мулоҳазалар // ЎзА илм-фан бўлими электрон журнали. 2024. № 6 (56). С. 3–12.
Шапошников А.К. Древнейшая ономастика Таврического полуострова. 1. Сурожская земля // Вопросы ономастики. 2005. № 2. С. 111–125.
Шапошников А.К. Сарматские и туранские языковые реликты Северного Причерноморья // Этимология. 2003–2005 / отв. ред. Ж.Ж. Варбот. М.: Наука, 2007. С. 255–322.
Abdullaev B. Zardushtiylikning shakllanishida Turon xalqlarining tarixiy roli // O‘zMU Xabarlari / ACTA NUUz. 2024. Vol. 1, No. 1.10. P. 4–6. DOI: 10.69617/nuuz.v1i1.10.4430.
Boyce M. A History of Zoroastrianism. Vol. I: The Early Period. Leiden: Brill, 1975. 357 p.
Boyce M. Avestan People // Encyclopaedia Iranica. 1987. Vol. III, Fasc. 1. P. 62–66.
Gnoli G. Conversion i. Of Iranians to the Zoroastrian Faith // Encyclopaedia Iranica. 1993. Vol. VI, Fasc. 3. P. 227–229.
Shahbazi A.Sh. Iraj // Encyclopaedia Iranica. 2004. Vol. XIII, Fasc. 2. P. 200–202.
MacKenzie D.N. Čihrdād Nask // Encyclopaedia Iranica. 1991. Vol. V, Fasc. 5. P. 560–561.
Gnoli G. Zoroaster’s Time and Homeland: A Study on the Origins of Mazdeism and Related Problems. Naples: Istituto Universitario Orientale, 1980. 279 p.
Gnoli G. Avestan Geography // Encyclopaedia Iranica. 1987. Vol. III, Fasc. 1. P. 44–47.
Grenet F. An Archaeologist’s Approach to Avestan Geography // Birth of the Persian Empire / eds. V.S. Curtis, S. Stewart. The Idea of Iran. Vol. 1. London–New York: I.B. Tauris, 2005. P. 29–51.
Daryaee T. National History or Keyanid History? The Nature of Sasanid Zoroastrian Historiography // Iranian Studies. 1995. Vol. 28, Nos. 3–4. P. 129–141. DOI: 10.1080/00210869508701832.
Kuz’mina E.E. The Origin of the Indo-Iranians / ed. J.P. Mallory. Leiden–Boston: Brill, 2007. 762 p.
Wagner M., Wu X., Tarasov P., Aisha A., Bronk Ramsey C., Schultz M., Schmidt-Schultz T., Gresky J. Radiocarbon-dated Archaeological Record of Early First Millennium B.C. Mounted Pastoralists in the Kunlun Mountains, China // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2011. Vol. 108, No. 38. P. 15733–15738. DOI: 10.1073/pnas.1105273108.
Tafażżolī A. Arjāsp // Encyclopaedia Iranica. 1986. Vol. II, Fasc. 4. P. 412.
Shahbazi A.Sh. Goštāsp // Encyclopaedia Iranica. 2002. Vol. XI, Fasc. 2. P. 171–176.
Huyse P. Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt (ŠKZ). 2 vols. Corpus Inscriptionum Iranicarum. Part III, Vol. I, Texts I. London: School of Oriental and African Studies, 1999.
Cereti C.G. Narseh, Armenia, and the Paikuli Inscription // Electrum. 2021. Vol. 28. P. 69–87. DOI: 10.4467/20800909EL.21.007.13365.
Brunner C. Geographical and Administrative Divisions: Settlements and Economy // The Cambridge History of Iran. Vol. 3, Part 2 / ed. E. Yarshater. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. P. 747–777.
Spooner B. Baluchistan i. Geography, History and Ethnography // Encyclopaedia Iranica. 1988. Vol. III, Fasc. 6. P. 598–632.
Teker F., Aşan M.B. İran’ın Kültürel Bir Antitezi: Turan // Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2023. No. 59. P. 317–328.
Müller F.M. Letters to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages. London: A. & G.A. Spottiswoode, 1854. 266 p.
Laruelle M. The Concept of Ethnogenesis in Central Asia: Political Context and Institutional Mediators (1940–50) // Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. 2008. Vol. 9, No. 1. P. 169–188. DOI: 10.1353/kri.2008.0005.
Laruelle M. National Narrative, Ethnology, and Academia in Post-Soviet Uzbekistan // Journal of Eurasian Studies. 2010. Vol. 1, No. 2. P. 102–110. DOI: 10.1016/j.euras.2010.04.007.
Gürbüz Y.E. Özbekistan’da Tarihyazımı ve Millî Kimlik // Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 2019. Vol. 19, No. 2. P. 277–301. DOI: 10.32449/egetdid.625377.
Usmonova N. O‘zbek va qozoq tarixchilarining birinchi ilmiy yig‘ini // O‘zbekiston Milliy axborot agentligi — O‘zA. 2 noyabr 2025. [Electronic resource]. URL: https://uza.uz/uz/posts/ozbek-va-qozoq-tarixchilarining-birinchi-ilmiy-yigini_778166 (accessed: 21.09.2026).
Horák S. In Search of the History of Tajikistan: What Are Tajik and Uzbek Historians Arguing About? // Russian Politics and Law. 2010. Vol. 48, No. 5. P. 65–77. DOI: 10.2753/RUP1061-1940480504.
Adams L.L. Ethnicity and the Politics of Heritage in Uzbekistan // Central Asian Survey. 2013. Vol. 32, No. 2. P. 115–133. DOI: 10.1080/02634937.2013.807580.
Laruelle M. The Return of the Aryan Myth: Tajikistan in Search of a Secularized National Ideology // Nationalities Papers. 2007. Vol. 35, No. 1. P. 51–70. DOI: 10.1080/00905990601124462.
Battis M. The Aryan Myth and Tajikistan: From a Myth of Empire to One National Identity // Ab Imperio. 2016. No. 4. P. 155–183. DOI: 10.1353/imp.2016.0089.
Blakkisrud H., Nozimova Sh. History Writing and Nation Building in Post-Independence Tajikistan // Nationalities Papers. 2010. Vol. 38, No. 2. P. 173–189. DOI: 10.1080/00905990903517835.
Azizov U. Regional Integration in Central Asia: From Knowing-that to Knowing-how // Journal of Eurasian Studies. 2017. Vol. 8, No. 2. P. 123–135. DOI: 10.1016/j.euras.2017.02.002.
Grigoriadis I.N., Opçin-Kıdal A. Imagining Turan: Homeland and Its Political Implications in the Literary Work of Hüseyinzade Ali [Turan] and Mehmet Ziya [Gökalp] // Middle Eastern Studies. 2020. Vol. 56, No. 3. P. 482–495. DOI: 10.1080/00263206.2019.1706167.
Levent S. Common Asianist Intellectual History in Turkey and Japan: Turanism // Central Asian Survey. 2016. Vol. 35, No. 1. P. 121–135. DOI: 10.1080/02634937.2015.1062601.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
