ŞOKAN UALİHANOV’UN ORTA ASYA’YI ARAŞTIRMASINDACOĞRAFYA VE FOLKLORUN TARİHSEL-ETNOGEOGRAFİK ROLÜ

0 0

Özet

Bu bilimsel makalede, XIX. yüzyılda Orta Asya’nın incelenmesinde bütüncül bir bilimsel yaklaşımın oluşumu Şokan Şıngısovıç Ualihanov’un coğrafi ve folklorik çalışmaları temelinde tarihsel-etnogeografik açıdan ele alınmaktadır. Çalışmada, bilim insanının coğrafya ile folkloru tek bir metodolojik sistem içinde değerlendirmesi ve doğal çevre ile göçebe toplum arasındaki karşılıklı ilişkiyi açıklamadaki yaklaşımı analiz edilmektedir. Jetisu, İli Aladağları ve Kaşgar seferlerinde toplanan veriler, Orta Asya halklarının tarihsel hafızasını, mekân algısını ve manevi kültürünü yansıtan temel kaynaklar olarak değerlendirilmektedir. “Manas” destanının bilimsel olarak ilk kez derlenmesi ve yer adlarının tarihsel coğrafya ile ilişkilendirilmesi, Ualihanov’un etno-coğrafi sentezinin açık bir göstergesi olarak sunulmaktadır. Şokan Ualihanov’un bilimsel mirası, Orta Asya’nın kültürel ve tarihsel gelişimini açıklayan bütüncül bir etno-geografik model olarak değerlendirilmektedir. Makale ayrıca Şokan Valihanov’un etno-coğrafi sentezini, Büyük İpek Yolu coğrafyasının incelenmesi örneği üzerinden ele almakta ve coğrafi determinizm ile kültürel aktarım olguları arasındaki karşılıklı ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bilim insanının toponimik analizi folklorik ve tarihî kaynaklarla birleştirmesinin, tarihî-coğrafi lokalizasyon yönteminin oluşumuna temel oluşturduğu gösterilmektedir. Araştırma sürecinde doğal çevre, ekonomik sistem ve manevi kültür arasındaki etkileşim bütüncül bir bilimsel model olarak tanımlanmaktadır. Şokan Valihanov’un eserleri, Orta Asya coğrafyasını doğa ile kültürün uyumlu birliği olarak açıklayan kapsamlı bir beşerî-coğrafi yaklaşımın temeli olarak değerlendirilmektedir.