ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВТЫҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯНЫ ЗЕРТТЕУДЕГІ ГЕОГРАФИЯ МЕН ФОЛЬКЛОРДЫҢ ТАРИХИ-ЭТНОГЕОГРАФИЯЛЫҚ РӨЛІ
0 0
Кілт сөздер:
географиялық детерминизм; антропогеография; тарихи география; экспедициялық зерттеулер; көшпелі өркениет; мәдени география.Аңдатпа
Бұл ғылыми мақалада XIX ғасырдағы Орталық Азияны зерттеудегі кешенді ғылыми бағыттың қалыптасуы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың географиялық және фольклорлық еңбектері негізінде тарихи-этногеографиялық тұрғыдан қарастырылады. Зерттеу барысында ғалымның география мен фольклорды біртұтас әдіснамалық жүйе ретінде қолдануы, табиғи орта мен көшпелі қоғамның өзара байланысын ашудағы ғылыми ұстанымдары сараланады. Шоқан Уәлихановтың Іле Алатауы, Жетісу және Қашқария экспедицияларында жинаған географиялық, этнографиялық және фольклорлық деректері Орталық Азия халықтарының тарихи жадын, кеңістік туралы ұғымын және рухани мәдениетін айқындайтын маңызды дереккөз ретінде талданады. Мақалада «Манас» эпосын ғылыми тұрғыдан алғаш жазып алуы мен топонимикалық деректерді тарихи географиямен ұштастыруы ғалымның этно-географиялық синтезінің көрінісі ретінде көрсетіледі. Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы география мен фольклорды біріктірген кешенді әдіснама негізінде Орталық Азияның мәдени-тарихи дамуын түсіндіретін іргелі ғылыми жүйе ретінде бағаланады. Сонымен қатар мақалада Шоқан Уәлихановтың этно-географиялық синтезі Ұлы Жібек Жолы кеңістігін зерттеу үлгісінде қарастырылып, географиялық детерминация мен мәдени трансферт құбылыстарының өзара байланысы айқындалады. Ғалымның топонимикалық талдауды фольклорлық және тарихи деректермен ұштастыруы тарихи-географиялық локализация әдісінің қалыптасуына негіз болғаны көрсетіледі. Зерттеу барысында табиғи орта, шаруашылық жүйе және рухани мәдениет арасындағы өзара ықпал тұтас ғылыми модель ретінде сипатталады. Шоқан Уәлихановтың еңбектері Орталық Азия кеңістігін табиғат пен мәдениеттің үйлесімді бірлігі ретінде түсіндіретін кешенді гуманитарлық-географиялық тұжырымдаманың іргетасы ретінде бағаланады.
