ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ САЙЙИД ӘУЛЕТТЕРІ МЕН ОТБАСЫЛЫҚ МҰРАҒАТТАРДЫ ЗЕРТТЕУ
35 17
DOI:
https://doi.org/10.47526/3007-6366.6480Кілт сөздер:
қасиетті тектер; сайыд-шарифология; Орталық Азия; отбасылық мұрағаттар; насабнаме; вақфнаме.Аңдатпа
Бұл зерттеу Орталық Азиядағы қасиетті тектік топтардың, әсіресе ерте ислам дәуірінен XIX ғасырға дейінгі сайыд әулеттерінің тарихи қалыптасуы, дамуы және әлеуметтік-саяси маңызын қарастырады. Жұмыста сайыдтардың Хижаздан Иранға, Хорасанға және кейін Орталық Азияға қоныс аудару үдерісі талданып, бұл миграцияларға ықпал еткен екі негізгі фактор айқындалады: Омейядтар мен Аббасидтер кезеңінде Пайғамбар Мұхаммедтің ұрпақтарына жасалған саяси қысым және шығыс аймақтарында оларды күтіп алған әлеуметтік, экономикалық және рухани артықшылықтар. Зерттеу бұрынғы ғылыми еңбектерге сүйене отырып, сайыд әулеттерінің қалыптасуын екі кезеңге – моңғолдарға дейінгі және моңғолдардан кейінгі дәуірлерге – бөліп, әр кезеңнің қоныстану, интеграция және институттық дамудағы өзіндік ерекшеліктерін сипаттайды.
Осы тарихи контекст аясында мақала ықпалды сайыд әулеттерінің пайда болуын, олардың жергілікті билеушілермен байланысын және мемлекеттік басқаруға, діни білімге және сопылық желілерге қатысуын талдайды. Бұл салыстырмалар сайыд-ширифология деп аталатын өсіп келе жатқан ғылыми бағыттағы талқылауларды кеңейтеді.
Зерттеудің негізгі үлестерінің бірі – қасиетті әулеттердің құжаттық мәдениетіне назар аудару. Мақала отбасы мұрағаттарының құрылуы мен қызметін – шежірелер, ярлықтар, вакф құжаттары, арыздар және басқа материалдарды – қарастырады. Бұл деректер тек тектік шығуды дәлелдейтін құрал ғана емес, сонымен қатар заңдық өкілеттіктің, меншік басқарудың және әлеуметтік легитимдіктің негізі болған. Осындай құжаттардың сақталуы, түсіндірілуі және қолданылуы сайыд әулеттерінің мұрагерлік рухани билігін нығайтуда және экономикалық тірегі қалыптастыруда шешуші рөл атқарғаны көрсетіледі. Зерттеу сайыд әулеттерінің Орталық Азияның саяси, діни және мәдени тарихына қалдырған терең ықпалын ашып береді.
Әдебиеттер тізімі
Sultonov, U. (2018). On the Formation of Sayyid Households in Central Asia (in Uzbek) // Imam Bukhari Lessons. Tashkent, No.1. pp. 27–30.
Abashin, S. (2001). Descendants of Saints in Contemporary Central Asia (in Russian) // Ethnographic Review. No.4. pp. 62–82.
Morimoto, K. (2018). Sayyido-Sharifology: Personal and Collective Endeavors to Define a New Research Field (in English) // Islamic Studies and the Study of Sufism in Academia: Rethinking Methodologies, Kyoto Kenan Rifai Sufi Studies Series 3. Kyoto: Kenan Rifai Center for Sufi Studies. Pp. 47–54.
Morimoto, K. (2004). Toward the Formation of Sayyido-Sharifology: Questioning Accepted Facts (in English) // The Journal of Sophia Asian Studies. No.22. pp. 87–103.
Sultonov, U. (2020). On the Sacralization of Central Asian Khwajas (in Uzbek) // Meros. Tashkent, No.2. pp. 85–87.
Explanatory Dictionary of the Uzbek Language (in Uzbek). (2007). Vol. 3. Tashkent. 688 p.
Malikov, A. (2020). Sacred Lineages of Samarkand: History and Identity (in English) // Anthropology of the Middle East. Pp. 34–49.
Muminov, A. (2017). Sacred Families in Central Asia: Between Ethnicity and Religiosity (in Russian) // Family in Central Asia: New Perspectives. Berlin. Pp. 131–146.
Kawahara, Y. (2010). “Sacred Families” of Margilan in the Kokand Khanate in the 19th Century (in Russian) // Mir Islama / Pax Islamica. 1(4). Moscow. Pp. 121–139.
Edited by Devin, M., DeWeese, D., & Muminov, A. (2013). Opening the Way for Islam: The Ishaq Bab Narrative, 14th–19th Centuries (in English) // Islamization and Sacred Lineages in Central Asia: The Legacy of Ishaq Bab in Narrative and Genealogical Traditions. Almaty: Daik-Press. Vol. 1. 640 p.
Mannonov, B., Ostonova, G., & Kamoliddin, Sh. (2005). Amir Timur’s Turkic Yarlik (in Uzbek). Tashkent. 50 p.
Divaev, A. (1901). Charter of Privilege Given by Timur to the Turkestan Mosque of Hazrat Yasavi: Translated from Persian by A. A. Divaev (in Russian) // Turkestan Gazette. Tashkent. No.39, 41. Pp. 1–13.
Chekhovich, O. (1980). Overview of the Archaeography of Central Asia (in Russian) // Medieval East: History, Culture, Source Studies. Moscow. Pp. 267–280.
Chekhovich, O. (1969). Tasks of Central Asian Diplomatics (in Russian) // Peoples of Asia and Africa. Moscow. No.6. pp. 75–82.
Devin, DeWeese. (1999). The Politics of Sacred Lineages in 19th-Century Central Asia: Descent Groups Linked to Khwaja Ahmad Yasavi in Shrine Documents and Genealogical Charters (in English) // International Journal of Middle East Studies. Cambridge. Vol.31, No.4. pp. 507–530.
Tursunov, E. (2021). History of the Formation and Development of the Feudal Estates of the Juybar Sheikhs in the 16th–17th Centuries: PhD Dissertation (in Russian). Dushanbe. 186 p.
Ivanov, P. (1954). The Economy of the Juybar Sheikhs: On the History of Feudal Landownership in Central Asia in the 16th–17th Centuries (in Russian). Moscow. 380 p.
From the Archive of the Juybar Sheikhs (in Russian). (1938). Materials on Land and Trade Relations in Central Asia in the 16th Century. Moscow–Leningrad. IX+482 p.
Turaev, H. (2007). The Role of the Juybar Khwajas in the Socio-Political and Spiritual Life of the Bukhara Khanate in the 16th–17th Centuries (in Uzbek). Tashkent. 308 p.
Babadzhanov, B., & Shoppe, M. (2003). The Chor-Bakr Family Mausoleum of the Juybarids (in Russian) // O‘zbekiston tarixi. Tashkent. No.3. pp. 19–30.
Babadzhanov, B. (2013). From the History of a Sacred Family of Medieval Bukhara (Genealogy and Family Ties of the Juybarids) (in Russian) // Uzbekistan in the Middle Ages: History and Culture. Tashkent. Pp. 86–99.
Sultonov, U. (2022). The Personality, Ancestors, and Descendants of Shaykh Zayniddin Bobo (in Uzbek). Tashkent. 152 p.
Kawahara, Y. (2012). Private Archives of a Makhdūmzāda Family in Marghilan (in English). Tokyo. 133 p.
Kawahara, Y. (2025). Sacred Genealogies of Khwajas in the Ferghana Valley of the Nineteenth Century (in English) // Genealogical History in the Persianate World. London. Pp. 261–287.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
