МОҢҒОЛ ДӘУІРІНДЕГІ ТАРИХИ ӨЛШЕМ БІРЛІКТЕРІ (XIII–XV ҒАСЫРЛАР)
0 0
Кілт сөздер:
тарихи метрология; өлшем бірліктері; өлшеу жүйелері; антропометриялық өлшемдер; қашықтықты өлшеу.Аңдатпа
Алтын Орда тарихы мен жалпы моңғол дәуірінің тарихын зерттеу тарихи метрологияға қатысты кешенді әрі жүйелі дереккөздердің тапшылығымен сипатталады. Қазіргі кезде сақталған мәліметтер үзік-үзік күйде жеткен және олар негізінен жекелеген ярлықтардан, баяндау сипатындағы жылнамалардан, ауызша тарихи дәстүрлерден, сондай-ақ нумизматикалық материалдардан құралады. Осы себепті XIII–XIV ғасырлардағы метрологиялық жүйелерді зерттеу көбіне Моңғол империясымен тығыз саяси, экономикалық және мәдени байланыста болған көршілес аймақтарда жазылған жазба деректерге сүйенеді.
Мақалада моңғол үстемдігі кезеңінде Орталық Азия аумағында қолданылған метрологиялық терминология мен өлшеу тәжірибесі жан-жақты талданады. Ұзындық, салмақ, көлем және жер өлшеу бірліктеріне айрықша назар аударылады. Алтын Ордадағы метрологиялық жүйенің түркі, парсы және араб дәстүрлерін ұштастырған гибридтік сипатта болғаны көрсетіледі. Қатаң стандарттаудың болмауы уақытша және антропометриялық өлшемдерді кеңінен қолдану арқылы өтелген. Ортағасырлық жазба деректерге және қазіргі тарихнамаға сүйенген салыстырмалы талдау өлшем бірліктерінің аймақтық ерекшеліктерін, олардың этимологиясын және географиялық таралуын айқындауға мүмкіндік береді. Зерттеу тарихи метрология саласын жаңа деректермен толықтырып, өлшеу тәжірибесін Моңғол империясының әлеуметтік-экономикалық және мәдени кеңістігі аясында қарастырады және ғылыми интерпретация мүмкіндіктерін кеңейтеді қазіргі кезең үшін маңызды.
