КИБЕРБУЛЛИНГТІҢ АЛДЫН АЛУ: ЦИФРЛЫҚ ЭТИКА НЕГІЗІНДЕ ЖОО ҚАУІПСІЗ ОРТА ҚҰРУ
6 15
Кілт сөздер:
кибербуллинг, цифрлық этикет, цифрлық орта, қауіпсіз орта, студент.Аңдатпа
Мақалада жоғары оқу орындары студенттері арасында кибербуллингтің таралуы мен олардың цифрлық этикет деңгейін зерттеу мәселесі қарастырылады. Кибербуллинг қазіргі цифрлық қоғамның маңызды мәселелерінің бірі және оның студенттер арасындағы психологиялық жағдайға, оқу жетістіктеріне теріс әсері зор. Цифрлық этикетті жетілдіру арқылы кибербуллингтің алдын алу мҥмкіндіктері зерттеліп, студенттердің интернеттегі мінез-қҧлық нормаларын меңгеруі, агрессия мен теріс пікірлерден аулақ болу дағдылары маңызды екені атап кӛрсетілген. Цифрлық этикет туралы білім беру студенттерге бір-біріне қҧрметпен қарауды, жеке деректерін қорғауды ҥйретіп, онлайн ортада қауіпсіздік қалыптастыруға ықпал етеді.
Авторлар кибербуллингтің тҥрлі тҥрлері мен оның психологиялық және әлеуметтік салдарларын талдап, білім беру мекемелерінде қауіпсіз цифрлық орта қҧрудың маңыздылығын атап кӛрсетеді. Цифрлық этикеттің принциптері және оның кибербуллингтің алдын алу стратегияларымен байланысы қарастырылады.
Зерттеуде сауалнама әдісі арқылы студенттердің кибербуллинг пен цифрлық этика туралы тҥсініктері, сондай-ақ олар цифрлық кеңістікте кибербуллингпен қаншалықты жиі кездесетіні зерттелді. Зерттеу нәтижелері студенттердің кибербуллинг және цифрлық этикет туралы тҥсініктері мен кӛзқарастарының қалыптасқандығын кӛрсеткенімен, цифрлық дағдыларды дамыту және цифрлық сауаттылықты жетілдіру қажеттілігін кӛрсетті. Авторлар болашақ педагог-психологтардың кәсіби қызметіне дайындықты жақсарту мақсатында «Цифрлық этикет және кибербуллинг» элективті курсын оқу бағдарламасына енгізу қажеттілігін ҧсынады.
Әдебиеттер тізімі
Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ). Электронный ресурс. URL: https://www.who.int/ru/ (қаралған кҥні 04.12.2024)
Кибербуллинг: масштаб проблемы в России. Электронный ресурс. URL: https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/kiberbulling-masshtab-problemy-v-rossii (қаралған кҥні 02.12.2024)
Казахстанская Ассоциация Информационной Безопасности. Электронный ресурс. URL: http://www.kaib.kz/ (қаралған кҥні 02.12.2024)
2023-2029 жылдарға арналған цифрлық трансформация, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласын және киберқауіпсіздікті дамыту тҧжырымдамасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы №269 қаулысы. Электронды ресурс. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000269 (қаралған кҥні 07.12.2024) 5. Асылбекова М.П., Атемова Қ.Т., Сомжҥрек Б.Ж. Тҥркістан облысындағы жасӛспірімдер арасында буллинг және кибербуллингтің орын алу жағдайы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университетінің Хабаршысы. Педагогика. Психология. Әлеуметтану Сериясы. 2023. – №3(144). – Б. 47–55. 6. Сейтқазы П.Б. Медиасауатттылық кибербуллингті алдын алудың шарты ретінде // «Білім беру ҧйымдарында буллинг және кибербуллингтің алдын алу: теория және тәжірибе» Халықаралық ғылыми семинар жинағы. – Астана, 2023, 20 сәуір. – Б. 66–72.
Abai University разрабатывает Кодекс цифровой этики // Республиканский информационно-аналитический журнал «Современное образование». Электронный ресурс. URL: https://www.bilim.expert/post/abai-university (қаралған кҥні 07.12.2024) 8. Сҥлейменова Ж.Т., Сейітқазы П.Б. Жоғары оқу орнында студенттердің цифрлық этикет дағдыларын қалыптастыру // Proceedings of the 5th International Scientific Conference «European Research Materials». – Amsterdam, Netherlands. – 2024. – P. 15–16. URL: https://ojs.publisher.agency/index.php/ERM/article/view/2992
Керимбаева Б.Т., Абильдина С.К. Болашақ мҧғалімдердің желілік коммуникативтік мәдениетін жетілдірудің педагогикалық негіздері // Қарағанды университетінің хабаршысы. «Педагогика» сериясы. – 2023. – №3(111). https://doi.org/10.31489/2023Ped3/133-141
Kerimbayeva B.T., Kerimbekov Y.R., Satbai Zh.I. Network Communication Culture Impact on the Lifelong Learningof Future Teachers // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №3(133). – Б. 191–205. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.86
Ержанова А.Е. Білім алушылардың цифрлық этикеті және педагогтың цифрлық мәдениеті мәселелерін зерттеу // Вестник ЗКУ. – 2023. – Том 92, №4. https://doi.org/10.37238/1680-0761.2023.92(4).70
REFERENCES
Vsemirnaia organizacia zdravoohranenia (VOZ) [World Health Organization (WHO)]. [Electronic resource]. URL: https://www.who.int/ru/ (date of access 04.12.2024) [in Russian]
Kiberbulling: masshtab problemy v Rossii. [Electronic resource]. URL: https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/kiberbulling-masshtab-problemy-v-rossii (date of access 02.12.2024) [in Russian]
Kazahstanskaia Associacia Informacionnoi Bezopasnosti [Kazakhstan Association of Information Security]. [Electronic resource]. URL: http://www.kaib.kz/ (date of access 02.12.2024) [in Russian]
2023-2029 zhyldarga arnalgan cifrlyq transformacia, aqparattyq-kommunikacialyq tehnologialar salasyn zhane kiberqauіpsіzdіktі damytu tuzhyrymdamasyn bekіtu turaly Qazaqstan Respublikasy Ukіmetіnіn 2023 zhylgy 28 nauryzdagy №269 qaulysy [Resolution of the Government of the Republic of Kazakhstan No. 269 of March 28, 2023 on approval of the Concept for the Development of Digital Transformation, Information and Communication Technologies and Cybersecurity for 2023-2029]. [Electronic resource]. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000269 (date of access 07.12.2024) [in Kazakh]
Asylbekova M.P., Atemova Q.T., Somzhurek B.Zh. Turkіstan oblysyndagy zhasospіrіmder arasynda bulling zhane kiberbullingtіn oryn alu zhagdaiy [The prevalence of bullying and cyberbullying among adolescents in the Turkestan region] // L.N. Gumilev atyndagy Eurazia ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Pedagogika. Psihologia. Aleumettanu Seriasy. 2023. – №3(144). – B. 47–55. [in Kazakh]
Seitqazy P.B. Mediasauatttylyq kiberbullingtі aldyn aludyn sharty retіnde [Media literacy as a condition for preventing cyberbullying] // «Bіlіm beru uiymdarynda bulling zhane kiberbullingtіn aldyn alu: teoria zhane tazhіribe» Halyqaralyq gylymi seminar zhinagy. – Astana, 2023, 20 sauіr. – B. 66–72. [in Kazakh]
Abai University razrabatyvaet Kodeks cifrovoi etiki [Code of Digital Ethics] // Respublikanski informacionno-analiticheski zhurnal «Sovremennoe obrazovanie». [Electronic resource]. URL: https://www.bilim.expert/post/abai-university (date of access 07.12.2024) [in Russian]
Suleimenova Zh.T., Seіtqazy P.B. Zhogary oqu ornynda studentterdіn cifrlyq etiket dagdylaryn qalyptastyru [Formation of digital etiquette skills of students at a higher educational institution] // Proceedings of the 5th International Scientific Conference «European Research Materials». – Amsterdam, Netherlands. – 2024. – P. 15–16. URL: https://ojs.publisher.agency/index.php/ERM/article/view/2992 [in Kazakh]
Kerimbaeva B.T., Abildina S.K. Bolashaq mugalіmderdіn zhelіlіk kommunikativtіk madenietіn zhetіldіrudіn pedagogikalyq negіzderі [Pedagogical foundations for improving the online communicative culture of future teachers] // Qaragandy universitetіnіn habarshysy. «Pedagogika» seriasy. – 2023. – №3(111). https://doi.org/10.31489/2023Ped3/133-141 [in Kazakh]
Kerimbayeva B.T., Kerimbekov Y.R., Satbai Zh.I. Network Communication Culture Impact on the Lifelong Learningof Future Teachers // Jasaui universitetіnің habarshysy. – 2024. – №3(133). – B. 191–205. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.86
Erzhanova A.E. Bіlіm alushylardyn cifrlyq etiketі zhane pedagogtyn cifrlyq madenietі maselelerіn zertteu [Study of the digital etiquette of students and the digital culture of the teacher] // Vestnik ZKU. – 2023. – Tom 92, №4. https://doi.org/10.37238/1680-0761.2023.92(4).70 [in Kazakh]
