МӘТІН ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫ ОҚЫТУДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕР
6 13
Кілт сөздер:
мәтін, мәтін теориясы, тіл бірлігі, сӛйлеу бірлігі, ауызша мәтін, жазбаша мәтін, оқыту.Аңдатпа
Мәтін теориясына қатысты зерттеушілер арасында әртҥрлі кӛзқарас бар. Қазіргі тіл білімінде «мәтін» терминіне қатысты ғалымдар ҧсынған анықтамалар мен тҧжырымдарда бірізділіктің болмауы, мҧның әлі де болса ӛзекті мәселе екендігін кӛрсетеді. Лингвистер мәтінді бірнеше аспектіден қарастыра келе, бірі – оны «коммуникативтік акт» деп, яғни сӛйлеу бірлігі ретінде таныса, енді бірі мағыналық және тҧлғалық жағынан тҧтас жҥйе екенін негізге ала отырып, «тіл бірлігі» деп санайды.
Бҧл мақалада шетелдік және отандық ғалымдардың мәтінге қатысты тҧжырымдары мен анықтамалары ӛзара салыстырылып, нәтижесінде мәтінге тән белгілелер жҥйеленді, жинақтап ҧсынылды. Мәтіннің жазбаша және ауызша формасына қатысты ғылыми пікірлерге сҥйеніп, мәтін тҥрлерін меңгеруге қатысты мәселені анықтау мақсатында оныншы сынып оқушылары арасында экперимент жҥргізілді. Білімгерлердің ауызша және жазбаша мәтінді тҥсіну, талдау және пайымдау деңгейі анықталып, оған сандық және сапалық тҧрғыдан талдау жасалды. Зерттеу нәтижесінде білім алушы субъектілердің ауызша және жазбаша мәтін тҥрлерімен жҧмыс жасау дағдылары арасында айтарлықтай алшақтықтың бар екендігі байқалды. Білімгерлердің басым бӛлігі ӛз ойын жазбаша мәтін тҥрінде жеткізуді жеңіл деп санаса, респонденттердің бір бӛлігі ӛз ойларын жазбаша да, ауызша да нақты әрі толық жеткізе алатындығын кӛрсетті. Зерттеу нәтижелерінің негізінде білімгерлердің мәтінмен жҧмыс жасау дағдыларын дамытуға арналған ҧсыныстар берілді.
Әдебиеттер тізімі
Байтҧрсынов А. Әдебиет танытқыш: зерттеу мен ӛлеңдер. – Алматы: Атамҧра, 2003. – 208 б.
Колшанский Г.В. Коммуникативная функция и структура языка. – М.: Наука, 1984. – 175 с.
Арнольд И.В. Стилистика. Современный английский язык: учебник для вузов. – М.: Флинта; Наука, 2002. – 384 с.
Зарубина Н.Д. Текст: лингвистический и методический аспекты. – М.: Просвещение, 1981. – 113 с.
Москальская О.И. Грамматика текста. – М.: Высшая школа, 1981. – 183 с.
Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981. – 148 с.
Сусов И.П. Введение в языкознание: учеб. пособие для студентов лингв. и филол. специальностей. – М.: АСТ; Восток–Запад, 2007. – 379 с.
Жҧбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – 360 б.
Қалиҧлы Б. Тіл білімінің зерттелу тарихы: оқулық. – Алматы: Полилингва, 2020. – 212 б. 10. Лосева Л.М. Как строится текст: пособие для учителя / под ред. Г.Я. Солганика. – М.: Просвещение, 1980. – 91 с.
Richards J.C., Schmidt R.W. Longman dictionary of language teaching and applied linguistics. 4th ed. – Routledge, 2013. – 656 p.
Қожахмет А.Қ., Хусаинова Л.М. Лингвистикалық зерттеулердегі мәтін және дискурс теориясы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №2(128). – Б. 178–189. https://doi.org/10.47526/2023-2/2664-0686.14 13. Тіл білімі сӛздігі / Ред. басқ. Э.Д. Сҥлейменова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 453 б.
Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас негіздері. – Алматы: Print-S, 2005. – 147 б.
Клычникова З.И. Психологические особенности обучения чтению на иностранных языках. – М.: Просвещение, 1983. – 206 с.
Тілдік пәндер сабақтарында мәтіндерді пайдалану бойынша әдістемелік ҧсынымдар. – Астана: Ы.Алтынсарин атындағы ҦБА, 2024. – 160 б.
REFERENCES
Baitursynov A. Adebiet tanytkysh: zertteu men olender [Literature: research and poems.] – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [in Kazakh]
Kolshanski G.V. Kommunikativnaia funkcia i struktura iazyka [The communicative function and structure of language]. – M.: Nauka, 1984. – 175 s. [in Russian]
Arnold I.V. Stilistika. Sovremennyi angliski iazyk: uchebnik dlia vuzov [Stylistics. Modern English: a textbook for universities]. – M.: Flinta; Nauka, 2002. – 384 s. [in Russian]
Zarubina N.D. Tekst: lingvisticheski i metodicheski aspekty [Text: linguistic and methodological aspects]. – M.: Prosveshenie, 1981. – 113 s. [in Russian] 5. Moskalskaia O.I. Grammatika teksta [Grammar of the text]. – M.: Vysshaia shkola, 1981. – 183 s. [in Russian]
Galperin I.R. Tekst kak obiekt lingvisticheskogo issledovania [Text as an object of linguistic research]. – M.: Nauka, 1981. – 148 s. [in Russian]
Susov I.P. Vvedenie v iazykoznanie: ucheb. posobie dlia studentov lingv. i filol. specialnostei [Introduction to linguistic studies: handbook for students of linguistics. and philol. specialties]. – M.: AST; Vostok–Zapad, 2007. – 379 s. [in Russian]
Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Research on the Kazakh language]. – Almaty: Gylym, 1966. – 360 b. [in Kazakh]
Kaliuly B. Tіl biliminin zerttelu tarihy: oqulyq [History of the study of linguistics: textbook]. – Almaty: Polilingva, 2020. – 212 b. [in Kazakh]
Loseva L.M. Kak stroitsia tekst: posobie dlia uchitelia [How the text is constructed: a teacher's guide] / pod red. G.Ia. Solganika. – M.: Prosveshenie, 1980. – 91 s. [in Russian]
Richards J.C., Schmidt R.W. Longman dictionary of language teaching and applied linguistics. 4th ed. – Routledge, 2013. – 656 p.
Qojahmet A.Q., Husainova L.M. Lingvistikalyq zertteulerdegі matіn jane diskurs teoriiasy [Theory of Text and Discourse in Linguistic Research] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. –2023. –No2(128). – B. 178–189. https://doi.org/10.47526/2023-2/2664-0686.14 13. Til bilimi sozdigi [Dictionary of linguistics] / Red. basq. E.D. Suleimenova. – Almaty: Gylym, 1998. – 453 b. [in Kazakh]
Orazbaeva F.Sh. Tіldіk qatynas negіzderі [Fundamentals of language communication]. – Almaty: Print-S, 2005. – 147 b. [in Kazakh]
Klychnikova Z. I. Psixologicheskie osobennosti obucheniya chteniyu na inostranny`x yazykax.[ Psychological features of learning to read in foreign languages.] – M.: Prosveshenie, 1983. – 206 s. [in Russian]
Tіldіk pander sabaqtarynda matіnderdі paidalanu boiynsha adіstemelіk usynymdar [Methodological recommendations for the use of texts in the lessons of language disciplines]. – Astana: Y.Altynsarin atyndagy UBA, 2024. – 160 b. [in Kazakh]
