КЕНЖЕ ҰЛ МОТИВІ: ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ФОЛЬКЛОРЫНДАҒЫ МҰРАГЕРЛІК ФЕНОМЕН
3 18
Кілт сөздер:
кенже ұл, фольклор, түркі халықтары, шаңырақ, этномәдениет, эпос, рухани мұра.Аңдатпа
Бҧл мақалада тҥркі халықтарының фольклорында кең тараған кенже ҧл мотивінің этномәдени, тарихи және әлеуметтік-философиялық мәні жан-жақты қарастырылады. Кенже ҧл бейнесі халық ауыз әдебиетінің тҥрлі жанрларында – ертегі, эпос, аңыз, шежірелерде тҧрақты кездесетін дәстҥрлі кейіпкер ретінде әр кезеңде берілген. Кӛбіне ол ағаларына қарағанда әлсіз, қарапайым, момын сипатта бейнеленеді. Алайда оқиға барысында әділеттілігімен, ақылымен, табандылығымен ерекшеленіп, тҥптеп келгенде жеңіске жетіп, ҥлкен миссияны орындайды. Бҧл кӛркемдік тәсіл халықтың рухани дҥниетанымында сыртқы кҥштен гӛрі ішкі қасиеттердің маңыздылығын насихаттайды.
Зерттеуде кенже ҧл мотивінің тҥркі халықтарының дәстҥрлі мҧрагерлік жҥйесімен байланысы да сараланады. Қазақ қоғамында кенже ҧл – шаңырақ иесі, яғни ата-анамен бірге қалып, ҥлкен отбасының ҧйытқысы әрі мҧрагері саналады. Бҧл дәстҥр қырғыз, ноғай, башқҧрт, татар сынды халықтарда да бар. Мақалада осы әлеуметтік фольклорлық кӛріністері мен символдық сипаты нақты мысалдармен талданады. Сонымен қатар, кенже ҧл бейнесінің мифологиялық және сакралды аспектілері қарастырылып, оған тылсым кҥш, батырлық қасиет берілуі – ҧлт рухының, тарихи жадтың кӛркем әдебиет арқылы берілу тәсілі ретінде сипатталады. Мақалада салыстырмалы әдіс негізінде әртҥрлі этнос фольклорындағы ҧқсастықтар мен айырмашылықтар жҥйеленіп, кенже ҧл мотивінің қазіргі заманғы мәдениеттегі рӛлі де қарастырылады.
Әдебиеттер тізімі
Çakir R., Pilli O. The Impact of Turkish Cypriot Folktales on Middle School Students' Social Skills // Participatory Educational Research (PER). – 2024. – Vol.11(6). – P. 94–111. https://doi.org/10.17275/per.24.81.11.6
Юнг К. Архетип и символ. – М.: Рефл-Бук, 2001. – 432 с.
Қазақ халық ертегілері / Қҧраст. С. Қасқабасов. – Алматы: Жазушы, 2018. – 320 б. 4. Бабалар сӛзі жҥз томдық. 75-том: Батырлық ертегілер. – Астана: Фолиант, 2011. – 424 б.
Манас. Киргизский народный героический эпос. – Т. 1. – Бішкек: Кыргызстан, 2004. – 350 с.
Turkish Folk Tales / Ed. by Pertev Naili Boratav. – Ankara: Kültür Bakanlığı, 2006. – 248 p. 7. Абылқасымов Б. Телқоңыр. Қазақтың кӛне наным-сенiмдерiне қатысты ғҧрыптық фольклоры. – Алматы: Қазақстан, 2003. – 160 б.
Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 2014. – 365 б.
Урманче Ф.И. Тюркский героический эпос. – Казань: ИЯЛИ, 2015. – 448 с. 10. Абиханова Г., Сатинбекова М., Хуатбекҧлы Е. «Қозы Кӛрпеш –Баян сҧлу» жырының мотив индексі (Аарн-Томпсон жіктеуі бойынша) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2(136). – Б. 7–17. https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.189
Юнг К. Архетипы и коллектиное бессознательное / Перевод на рус. яз. А. Чечина. – М.: АСТ, 2020. – 150 с.
Нурбеков Т.Б. Қазақ ертегілеріндегі әлемнің тілдік бейнесі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2025. – 154 б.
Мелетинский Е.М. Происхождение героического эпоса: Ранние формы и архаические памятники. – М.: «Восточная литература» РАН, 2004. – 462 с. 1. Çakir R., Pilli O. The Impact of Turkish Cypriot Folktales on Middle School Students' Social Skills // Participatory Educational Research (PER). – 2024. – Vol.11(6). – P. 94–111. https://doi.org/10.17275/per.24.81.11.6
Iung K. Arhetip i simvol [Archetype and symbol]. – M.: Refl-Buk, 2001. – 432 s. [in Russian]
Qazaq halyq ertegіlerі [Kazakh folk tales] / Qurast. S. Qasqabasov. – Almaty: Zhazushy, 2018. – 320 b. [in Kazakh]
Babalar sozі zhuz tomdyq. 75-tom: Batyrlyq ertegіler [The word ancestors is one hundred volumes. Volume 75: heroic tales]. – Astana: Foliant, 2011. – 424 b. [in Kazakh]
Manas. Kirgizski narodnyi geroicheski epos [Manas. Kyrgyz folk heroic epic]. – T. 1. – Bishkek: Kyrgyzstan, 2004. – 350 s. [in Russian]
Turkish Folk Tales / Ed. by Pertev Naili Boratav. – Ankara: Kültür Bakanlığı, 2006. – 248 p.
Abylqasymov B. Telqonyr. Qazaqtyn kone nanym-senimderine qatysty guryptyq folklory [Telkonyr. Kazakh folk folklore related to ancient beliefs]. – Almaty: Qazaqstan, 2003. – 160 b. [in Kazakh]
Qasqabasov S. Qazaqtyn halyq prozasy [Kazakh folk prose]. – Almaty: Gylym, 2014. – 365 b. [in Kazakh]
Urmanche F.I. Tiurkski geroicheski epos [The Turkic Heroic Epic]. – Kazan: IIaLI, 2015. – 448 s. [in Russian]
Abihanova G., Satinbekova M., Huatbekuly E. «Qozy Korpesh –Baian sulu» zhyrynyn motiv indeksі (Aarn-Tompson zhіkteuі boiynsha) [Index of the motif of the song ―Kozy Korpesh – Bayan Sulu‖ (according to the Aarn-Thompson classification)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №2(136). – B. 7–17. https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.189 [in Kazakh]
Iung K. Arhetipy i kollektinoe bessoznatelnoe [Archetypes and the collective unconscious] / Perevod na rus. iaz. A. Chechina. – M.: AST, 2020. – 150 s. [in Russian]
Nurbekov T.B. Qazaq ertegіlerіndegі alemnіn tіldіk beinesі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Linguistic picture of the world in Kazakh Fairy Tales: dis.]. – Almaty, 2025. – 154 b. [in Kazakh]
Meletinski E.M. Proishozhdenie geroicheskogo eposa: Rannie formy i arhaicheskie pamiatniki [The Origin of the Heroic Epic: Early Forms and Archaic monuments]. – M.: «Vostochnaia literatura» RAN, 2004. – 462 s. [in Russian]
