Грамматикадағы ибн әл-Хажиб әдісінің ерекшеліктері
3 7
Кілт сөздер:
ибн әл-Хажиб, араб тілі, еңбектер, Орта Азия, медресе, грамматикаАңдатпа
Бҧл зерттеу XIII ғасырдың кӛрнекті араб грамматигі Ибн әл-Хаджибтің әдіснамасын жан-жақты талдауға арналған. Оның «Әл-Кафия» және «Әш-Шафия» атты іргелі еңбектері араб грамматикасы мен морфологиясын қалыптастыру мен жҥйелеуде шешуші рӛл атқарды. Зерттеуде ғалымның қысқалыққа, логикалық бірізділікке, қатаң қҧрылымдылыққа және мысалдарды барынша шектеулі қолдануға негізделген ғылыми тәсілінің ерекшелігіне баса назар аударылады. Оның еңбектерінің филологиялық ойдың дамуына және ғылыми мектептердің қалыптасуына, әсіресе Ибн Малик, әс-Суюти және әл-Джаухари шығармашылығына зор ықпал еткені атап кӛрсетіледі.
Зерттеуде Ибн әл-Хаджибтің еңбектерінің қолжазбалық нҧсқалары қарастырылады. Олар Қазақстанның Ҧлттық кітапханасында және әлемнің басқа да жетекші ғылыми орталықтарында сақталған, бҧл олардың тарихи-филологиялық ізденістер ҥшін айрықша қҧндылығын дәлелдейді. Авторлық әдіс тек араб грамматикасының теориялық дамуына ғана емес, сонымен қатар араб тілін оқыту тәжірибесіне, соның ішінде ислам әлемінің қазіргі білім беру жҥйесіне де елеулі ықпал етті.
Айрықша назар Ибн әл-Хаджиб еңбектерінің XXI ғасырда да ӛзектілігін сақтап отырғанына аударылды. Олар Таяу Шығыс, Солтҥстік Африка және Орталық Азия университеттерінде оқытылып, Ливия, Қазақстан және Ӛзбекстандағы ислам университеттері мен медресе-колледждерінің бағдарламасына енгізілген. Қорытындыда оның әдіснамасы классикалық араб филологиясының ажырамас бӛлігі болып табылатыны және жаңа тҥсіндірмелер мен талдамалық зерттеулерге негіз болып отырғаны атап ӛтіледі. Бҧл Ибн әл-Хаджибтің ғылыми мҧрасының мәңгілік қҧндылығын айғақтайды.
Ибн Хажибтың «Кафия» мен «Шафия» кітаптары Ливиядағы Ислам университетінде, Қазастанда «Сарыағаш» колледжінде, Ӛзбекстандағы «Кукалташ» медресесінде сабақ ретінде оқытылып келеді.
Әдебиеттер тізімі
838 ص – - - ، انزهث .ٍ س شُ اػلاو ان لُُاء، ج. 32 ت شُوخ: انشسانح، 5981
3951 ص – - ، زاخ خه فُح. كشف انظ ىُ ػ أساي ،ٍ ج. 3 ت شُوخ: داس از اُء انتشاث انؼشت ،ٍ 5983
- ، ػثذ انؼانى سانى. ان ذًسسح ان سُى حَ ف يصش وانشاو ف انقش انساتغ وانثاي انهدش ،ٍَُ ت شُوخ: يؤسسح انشسانح، 5991
ص.
811 ص - - ، ػثذ انفاضم ك اًل انذ .ٍَ انطانغ انسؼ ذُ، انقاهشج: داس ان صًش حَ، 5911
151 ص - - ، ىَس انذ ػثذانشز انداي .ٍ انفىائذ انض اُئ حُ ف ششذ انكاف حُ، ج، 5. اسط ثُىل: انشفاء، 3151
782 ص - - ، ات سش قُ انق شُوا .ٍَ انؼ ذًج ف يساس انشؼش و اداته، ت شُوخ: داس اند مُ، 5973
Порохова Э.В. Коран. М.: Рипол Классик, 2023. 863 с.
121 ص - - ، ات انساخة. انشاف حُ، ان هًًكح انؼشت حُ انسؼىد حَ: يكتثح ان كً حُ، 3158
111 ص - - ، س ثُى هَ. انكتاب، ج. 8، انقاهشج: يكتثح انخ دُ ،ٍ 5988
فخشانذ صانر. ايان ات انساخة، ج. 3، ت شُوخ: داس اند مُ، 919 ،3158 ص - -
Мансҧров Н.Б. Ясауи хикметтеріндегі араб, парсы кірме сӛздерінің орын алуы // Ясауи университетінің хабаршысы. 2023. №3. Б. 38 52. 12. Moldasheva M. Kazak Türkçesi ve Arap Alfabesi // Ясауи университетінің хабаршысы. 2022. №2 (124). Б. 79 90. https://doi.org/10.47526/2022 2/2664 0686.07
Az Zahabi. Siyaralam an nubalya [Biographies of Noble Figures]. T. 23. Beirut: Ar Risala, 1985.
s. [in Arabic]
Khadji Khalifa. Kashf az zunun [Revealing suspicions]. T. 2. Beirut: Dar ikhya Turas al Arabi, 1982.
s. [in Arabic]
Abd Aleem Salem. Shkola grammatiki v Egipte i Shame v VII-VIII vekax xidjri [Grammar school in Egypt and Sham in the 7th–8th centuries AH]. – Beirut: Muassasa Risala, 1990. – 494 s. [in Arabic]
Abul Fadl Kamalud Din. At Tali' al Said [al-Tali al-Said al-Jami asma al-Nujaba al-Sayed]. – Cairo: Dar misriya, 1966. 806 s. [in Arabic]
Nuriddin Abdur Raxman al Jami. Fauaed diya fi sharx kafiya [The Light Benefits in Explaining Al
Kafiya]. T.1. Istanbul: ash Shefa, 2015. 610 s. [in Arabic]
Ibn Rashek al Qayrauani. Umda fi mahasin shir va adabuhu [The Mayor of the Beauties of Poetry and its Etiquette]. Beirut: Dar al Jeel, 1972. 743 s. [in Arabic]
Poroxova E.V. Koran [The Quran]. M.: Ripol Klassik, 2023. 863 s. [in Russian]
Ibn Khajed. Ashafeya [Healing]. Mekka: Maktaba Makkiya, 2014. 530 s. [in Arabic]
Sibawayx. Al ketad [The book]. T. 4. Cairo: Maktabat al Khanji, 1988. 506 s. [in Arabic]
Fakhruddin Salex. Amali ibn Khajeb [My hopes ibn al Hajeb]. T. 2. Beirut: Dar Jel, 2014. 969 s. [in Arabic] 11. Mansurov N.B. Yasawi khikmetterindegi arab, parsy kirme sozderinin oryn aluy [The appearance of Arabic and Persian words in the ―Hikmets‖ of Yasawi] // Iasaui universitetinin habarshysy. – 2023. – №3. – P. 38–52. https://doi.org/10.47526/2023-3/2664-0686.03 12. Moldasheva M. Kazak Türkçesi ve Arap Alfabesi [The Kazakh language and the Arabic alphabet]. // Iasaui universitetinin habarshysy. – 2022. – №2 (124). – S. 79–90. https://doi.org/10.47526/2022-2/2664-0686.07 [in Turkish]
