ҚАЗАҚ ЛИНГВОКОГНИТИВТІК ЖҮЙЕСІНДЕГІ «ІСКЕР АДАМ»
16 47
Кілт сөздер:
концепт, іскер адам, лингвокогнитивтік құрылым, тілдік бірлік, мағына.Аңдатпа
Ұсынылып отырған мақалада «іскер адам» концептісі – «Адам» макротобына енетін, кәсіпкерлік ортаны сипаттайтын концептосфераның құрамдас бөлігі; қоғамдағы саяси-экономикалық, әлеуметтік-психологиялық қатынастарды қамтитын күрделі лингвокогнитивтік құрылым ретінде қарастырылады. Қазақ танымындағы «іскер адам» бейнесі қоғамдағы өзгерістермен, елдің экономикалық дамуымен, сауда-саттықтың халық өмірінде алар орнымен тығыз байланыста сөз еткенде әр қырынан ашыла түсетіні белгілі. Сондықтан мақалада талданған лексикалық бірліктер арқылы әр атаудың сыртқы лингвистикалық ерекшеліктері анықталып, тіл қоғамдық қатынастардың түрлі салаларын айқын бейнелейтін құбылыс ретінде сипатталды. Халық санасындағы «іскер адам» бейнесі белгілі бір кезеңге, заман талабына сәйкес сауда-саттықпен айналысушылардың іс-әрекеттерімен, білік-дағдыларымен, кәсіпкерлік түрлерімен байланысты туындаған таным-түсініктерді қамтып, түрліше таңбаланатыны айқындалды. «Іскер адам – іскер әйел» бинарлық жұбының тілдегі көрінісі талданды. Саудагер, көпес, алыпсатар, бизнесмен, кәсіпкер, олигарх секілді т.б. атаулардың мағыналары «іскер адам» фондық ұғымында әр қырынан ашыла түсетіні дәйектелді. «Іскер адам» құрылымындағы көнерген және жаңа аталымдар анықталып, сөздік құрамнан, тілдік қолданыстан алар орны сипатталды. «Іскер адамның» когнитивтік үлгісін (тәуекелшіл, уақытты басқара алатын, ақшаны иеленуші), т.б. жасайтын тілдік бірліктер анықталып, «іскер адам» концептісінің құрылымына енетін сөздердің денотаттық, коннотаттық мағыналары сөздіктерде берілген түсіндірмелері мен медиа, көркем мәтіндерден алынған тілдік деректерді талдау арқылы ашылды. Сөйтіп, қазақ лингвокогнитивтік жүйесіндегі «іскер адам» концептісін ашатын тілдік бірліктер жүйесі анықталды.
Әдебиеттер тізімі
Погодаева Е.А. Репрезентация когнитивного стиля современного делового человека в текстах деловой прессы: автореф. ... канд. филол. наук. – Барнаул, 2009. – 19 с.
Долгова Е.В. Дискурсивные и коммуникативные особенности речевого жанра «портрет делового человека»: на материале русского и английского языков: автореф. ... канд. филол. наук. – Москва, 2010. – 20 с.
Гаталова М.А. Специфика коммуникативного поведения американского делового человека (гендерный аспект): дис. ... канд. филол. наук. – Нижегородск, 2019. – 179 с.
Иванова М.М. Языковая объективация концепта «предприниматель» в русском языке: автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Воронеж, 2008. – 23 с.
Баданян И.Ф. Концепт «Деловая женщина» и его языковая экспликация в современном медиадискурсе: на материале русского и немецкого языков: автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Майкоп, 2017. – 28 с.
Бактиярова Р.М. Қазіргі медиадискурстағы «іскер әйел» концептісі: философия д-ры (PhD) ... дис. – Алматы, 2022. – 149 б.
Kossymova G.S., Telgozhaeva K.S. The Nature of Linguistic Units in the Concept of “Human-World-Time” in M.Kashkari's Work “Divani Lugat-it-Turk” // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №3(129). – Б. 24–37. https://doi.org/10.47526/2023-3/2664-0686.02
Кембаева А.Т., Жұбай О.С. Тілдік тұлға кеңістігіндегі «рух» концептісінің өзектілігі мен қолданылу аясы (Ш. Мұртаза шығармашылығы бойынша) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. –№2(132). – Б. 167–179. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.52
«Сөздікқор» порталы [Электронды ресурс]. URL: https://sozdikqor.kz/ (қаралған күні 04.11.2024)
Rusu S., Isac F., Cureteanu R., Csorba L. Entrepreneurship and entrepreneur: A Review of Literature Concepts’ // African Journal of Business Management. – 2012. – №6(10). – P. 3570–3575. https://doi.org/10.5897/AJBM11.2785.
Cambridge Dictionary [Электронды ресурс]. URL: https://dictionary.cambridge.org (қаралған күні 04.11.2024)
wordreference.com. [Электронды ресурс]. URL: https://www.wordreference.com (қаралған күні 04.11.2024)
Collin P.H. Dictionary of business. – London: A & C Black, 2006. – 481 p.
Словари и энциклопедии на Академике [Электронды ресурс]. URL: https://dic.academic.ru/ (қаралған күні 04.11.2024)
REFERENCES
Pogodaeva E.A. Reprezentacia kognitivnogo stilia sovremennogo delovogo cheloveka v tekstah delovoi pressy: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Representation of the cognitive style of the modern businessman in business press texts: Abstract]. – Barnaul, 2009. – 19 s. [in Russian]
Dolgova E.V. Diskursivnye i kommunikativnye osobennosti rechevogo zhanra «portret delovogo cheloveka»: na materiale russkogo i angliskogo iazykov: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Discursive and communicative features of the speech genre “portrait of a businessman”: based on the Russian and English languages: Abstract]. – Moskva, 2010. – 20 s. [in Russian]
Gatalova M.A. Specifika kommunikativnogo povedenia amerikanskogo delovogo cheloveka (gendernyi aspekt): dis. ... kand. filol. nauk. [Specifics of the communicative behavior of the American businessman (gender aspect): Dis.]. – Nizhegorodsk, 2019. – 179 s. [in Russian]
Ivanova M.M. Iazykovaia obiektivacia koncepta «predprinimatel» v russkom iazyke: avtoref. dis. ... kand. filol. nauk. [Linguistic objectification of the concept “entrepreneur” in the Russian language: Abstract]. – Voronezh, 2008. – 23 s. [in Russian]
Badanian I.F. Koncept «Delovaia zhenshina» i ego iazykovaia eksplikacia v sovremennom mediadiskurse: na materiale russkogo i nemeckogo iazykov: avtoref. dis. ... kand. filol. nauk. [The concept “Businesswoman” and its linguistic explication in modern media discourse: based on the Russian and German languages: Abstract]. – Maikop, 2017. – 28 s. [in Russian]
Baktiarova R.M. Qazіrgі mediadiskurstagy «іsker aiel» konceptіsі: filosofia d-ry (PhD) ... dis. [The concept of “businesswoman” in modern media discourse: Dis.]. – Almaty, 2022. – 149 b. [in Kazakh]
Kossymova G.S., Telgozhaeva K.S. The Nature of Linguistic Units in the Concept of “Human-World-Time” in M.Kashkari's Work “Divani Lugat-it-Turk” // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №3(129). – B. 24–37. https://doi.org/10.47526/2023-3/2664-0686.02
Kembaeva A.T., Zhubai O.S. Tіldіk tulga kenіstіgіndegі «ruh» konceptіsіnіn ozektіlіgі men qoldanylu aiasy (Sh. Murtaza shygarmashylygy boiynsha) [Relevance and Scope of Application of the Concept «Spirit» in the Field of Linguistic Personality (based on the work of Sh.Murtaza)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. –№2(132). – B. 167–179. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.52 [in Kazakh]
«Sozdіkqor» portaly [“Sozdikqor” portal]. [Electronic resource]. URL: https://sozdikqor.kz/ (date of access 04.11.2024) [in Kazakh]
Rusu S., Isac F., Cureteanu R., Csorba L. Entrepreneurship and entrepreneur: A Review of Literature Concepts’ // African Journal of Business Management. – 2012. – №6(10). – P. 3570–3575. https://doi.org/10.5897/AJBM11.2785.
Cambridge Dictionary [Electronic resource]. URL: https://dictionary.cambridge.org (date of access 04.11.2024)
wordreference.com. [Electronic resource]. URL: https://www.wordreference.com date of access 04.11.2024)
Collin P.H. Dictionary of business. – London: A & C Black, 2006. – 481 p.
Slovari i enciklopedii na Akademike [Dictionaries and encyclopedias on Akademik]. [Electronic resource]. URL: https://dic.academic.ru/ (date of access 04.11.2024) [in Russian]
