ҚАЗАҚ ЛИНГВОКОГНИТИВТІК ЖҤЙЕСІНДЕГІ «ІСКЕР АДАМ»
5 11
Кілт сөздер:
концепт, іскер адам, лингвокогнитивтік қҧрылым, тілдік бірлік, мағына.Аңдатпа
Ҧсынылып отырған мақалада «іскер адам» концептісі – «Адам» макротобына енетін, кәсіпкерлік ортаны сипаттайтын концептосфераның қҧрамдас бӛлігі; қоғамдағы саяси-экономикалық, әлеуметтік-психологиялық қатынастарды қамтитын кҥрделі лингвокогнитивтік қҧрылым ретінде қарастырылады. Қазақ танымындағы «іскер адам» бейнесі қоғамдағы ӛзгерістермен, елдің экономикалық дамуымен, сауда-саттықтың халық ӛмірінде алар орнымен тығыз байланыста сӛз еткенде әр қырынан ашыла тҥсетіні белгілі. Сондықтан мақалада талданған лексикалық бірліктер арқылы әр атаудың сыртқы лингвистикалық ерекшеліктері анықталып, тіл қоғамдық қатынастардың тҥрлі салаларын айқын бейнелейтін қҧбылыс ретінде сипатталды. Халық санасындағы «іскер адам» бейнесі белгілі бір кезеңге, заман талабына сәйкес сауда-саттықпен айналысушылардың іс-әрекеттерімен, білік-дағдыларымен, кәсіпкерлік тҥрлерімен байланысты туындаған таным-тҥсініктерді қамтып, тҥрліше таңбаланатыны айқындалды. «Іскер адам – іскер әйел» бинарлық жҧбының тілдегі кӛрінісі талданды. Саудагер, кӛпес, алыпсатар, бизнесмен, кәсіпкер, олигарх секілді т.б. атаулардың мағыналары «іскер адам» фондық ҧғымында әр қырынан ашыла тҥсетіні дәйектелді. «Іскер адам» қҧрылымындағы кӛнерген және жаңа аталымдар анықталып, сӛздік қҧрамнан, тілдік қолданыстан алар орны сипатталды. «Іскер адамның» когнитивтік ҥлгісін (тәуекелшіл, уақытты басқара алатын, ақшаны иеленуші), т.б. жасайтын тілдік бірліктер анықталып, «іскер адам» концептісінің қҧрылымына енетін сӛздердің денотаттық, коннотаттық мағыналары сӛздіктерде берілген тҥсіндірмелері мен медиа, кӛркем мәтіндерден алынған тілдік деректерді талдау арқылы ашылды. Сӛйтіп, қазақ лингвокогнитивтік жҥйесіндегі «іскер адам» концептісін ашатын тілдік бірліктер жҥйесі анықталды.
Әдебиеттер тізімі
Погодаева Е.А. Репрезентация когнитивного стиля современного делового человека в текстах деловой прессы: автореф. ... канд. филол. наук. – Барнаул, 2009. – 19 с. 3. Гаталова М.А. Специфика коммуникативного поведения американского делового человека (гендерный аспект): дис. ... канд. филол. наук. – Нижегородск, 2019. – 179 с. 4. Иванова М.М. Языковая объективация концепта «предприниматель» в русском языке: автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Воронеж, 2008. – 23 с. 5. Баданян И.Ф. Концепт «Деловая женщина» и его языковая экспликация в современном медиадискурсе: на материале русского и немецкого языков: автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Майкоп, 2017. – 28 с. 6. Бактиярова Р.М. Қазіргі медиадискурстағы «іскер әйел» концептісі: философия д-ры (PhD) ... дис. – Алматы, 2022. – 149 б. 7. Kossymova G.S., Telgozhaeva K.S. The Nature of Linguistic Units in the Concept of ―Human-World-Time‖ in M.Kashkari's Work ―Divani Lugat-it-Turk‖ // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №3(129). – Б. 24–37. https://doi.org/10.47526/2023-3/2664-0686.02 8. Кембаева А.Т., Жҧбай О.С. Тілдік тҧлға кеңістігіндегі «рух» концептісінің ӛзектілігі мен қолданылу аясы (Ш. Мҧртаза шығармашылығы бойынша) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. –№2(132). – Б. 167–179. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.52 9. «Сӛздікқор» порталы [Электронды ресурс]. URL: https://sozdikqor.kz/ (қаралған кҥні 04.11.2024) 10. Rusu S., Isac F., Cureteanu R., Csorba L. Entrepreneurship and entrepreneur: A Review of Literature Concepts‘ // African Journal of Business Management. – 2012. – №6(10). – P. 3570–3575. https://doi.org/10.5897/AJBM11.2785. 11. Cambridge Dictionary [Электронды ресурс]. URL: https://dictionary.cambridge.org (қаралған кҥні 04.11.2024) 12. wordreference.com. [Электронды ресурс]. URL: https://www.wordreference.com (қаралған кҥні 04.11.2024)
Collin P.H. Dictionary of business. – London: A & C Black, 2006. – 481 p. 14. Словари и энциклопедии на Академике [Электронды ресурс]. URL: https://dic.academic.ru/ (қаралған кҥні 04.11.2024)
REFERENCES
Pogodaeva E.A. Reprezentacia kognitivnogo stilia sovremennogo delovogo cheloveka v tekstah delovoi pressy: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Representation of the cognitive style of the modern businessman in business press texts: Abstract]. – Barnaul, 2009. – 19 s. [in Russian]
Dolgova E.V. Diskursivnye i kommunikativnye osobennosti rechevogo zhanra «portret delovogo cheloveka»: na materiale russkogo i angliskogo iazykov: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Discursive and communicative features of the speech genre ―portrait of a businessman‖: based on the Russian and English languages: Abstract]. – Moskva, 2010. – 20 s. [in Russian]
Gatalova M.A. Specifika kommunikativnogo povedenia amerikanskogo delovogo cheloveka (gendernyi aspekt): dis. ... kand. filol. nauk. [Specifics of the communicative behavior of the American businessman (gender aspect): Dis.]. – Nizhegorodsk, 2019. – 179 s. [in Russian]
Ivanova M.M. Iazykovaia obiektivacia koncepta «predprinimatel» v russkom iazyke: avtoref. dis. ... kand. filol. nauk. [Linguistic objectification of the concept ―entrepreneur‖ in the Russian language: Abstract]. – Voronezh, 2008. – 23 s. [in Russian]
Badanian I.F. Koncept «Delovaia zhenshina» i ego iazykovaia eksplikacia v sovremennom mediadiskurse: na materiale russkogo i nemeckogo iazykov: avtoref. dis. ... kand. filol. nauk. [The concept ―Businesswoman‖ and its linguistic explication in modern media discourse: based on the Russian and German languages: Abstract]. – Maikop, 2017. – 28 s. [in Russian]
Baktiarova R.M. Qazіrgі mediadiskurstagy «іsker aiel» konceptіsі: filosofia d-ry (PhD) ... dis. [The concept of ―businesswoman‖ in modern media discourse: Dis.]. – Almaty, 2022. – 149 b. [in Kazakh] 7. Kossymova G.S., Telgozhaeva K.S. The Nature of Linguistic Units in the Concept of ―Human-World-Time‖ in M.Kashkari's Work ―Divani Lugat-it-Turk‖ // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №3(129). – B. 24–37. https://doi.org/10.47526/2023-3/2664-0686.02
Kembaeva A.T., Zhubai O.S. Tіldіk tulga kenіstіgіndegі «ruh» konceptіsіnіn ozektіlіgі men qoldanylu aiasy (Sh. Murtaza shygarmashylygy boiynsha) [Relevance and Scope of Application of the Concept «Spirit» in the Field of Linguistic Personality (based on the work of Sh.Murtaza)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. –№2(132). – B. 167–179. https://doi.org/10.47526/2024-2/2664-0686.52 [in Kazakh]
«Sozdіkqor» portaly [―Sozdikqor‖ portal]. [Electronic resource]. URL: https://sozdikqor.kz/ (date of access 04.11.2024) [in Kazakh]
Rusu S., Isac F., Cureteanu R., Csorba L. Entrepreneurship and entrepreneur: A Review of Literature Concepts‘ // African Journal of Business Management. – 2012. – №6(10). – P. 3570–3575. https://doi.org/10.5897/AJBM11.2785.
Cambridge Dictionary [Electronic resource]. URL: https://dictionary.cambridge.org (date of access 04.11.2024)
wordreference.com. [Electronic resource]. URL: https://www.wordreference.com date of access 04.11.2024)
Collin P.H. Dictionary of business. – London: A & C Black, 2006. – 481 p.
Slovari i enciklopedii na Akademike [Dictionaries and encyclopedias on Akademik]. [Electronic resource]. URL: https://dic.academic.ru/ (date of access 04.11.2024) [in Russian]
