БҰХАРА ӘМІРЛІГІНДЕГІ ЖЕР МЕНШІГІ НЫСАНДАРЫ МЕН ЖЕР РЕСУРСТАРЫ: XVIII ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚҰЖАТТАР НЕГІЗІНДЕ ВОБКЕНТ/КОМОТ ТАРИХИ-АУМАҚТЫҚ БІРЛІК РЕТІНДЕ | Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)

Авторлар

Махфуза Абдувахабова Әбу Райхан Беруни атындағы Шығыстану институты Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы https://orcid.org/0009-0001-4473-7755

DOI:

Кілт сөздер:

Бұхара әмірлігі; Вобкент/Комот; тарихи туман; жер меншігі; вакуф; харадж; ирригация.

Аңдатпа

Мақалада XVIII ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы Бұхара әмірлігі жер ресурстары мен жер меншігінің нысандары Вобкент/Комоттың тарихи-аумақтық бірлік ретіндегі мысалында қарастырылады. Зерттеуде «туман» термині қазіргі әкімшілік аудан мағынасында емес, Бұхара әмірлігі жүйесінде болған жергілікті аумақтық және шаруашылық-әкімшілік аймақтың тарихи атауы ретінде қолданылады. Негізгі назар жер қатынастарының құқықтық және шаруашылық табиғатын анықтауға мүмкіндік беретін архив құжаттарына, жерді сатып алу-сату актілеріне, вакуф материалдарына және ғылыми әдебиет деректеріне аударылған. Халвагаран қонысына, Амир-давон және Работи Эшон аймақтарына қатысты құжаттар негізінде «милк-и хурр-и холис», «замини хараджий», вакуф жерлері, амляк жерлері және танхо сияқты жер иелену түрлері талданады. Ерекше назар дереккөздерде жердің тек ауыл шаруашылығы өндірісінің құралы ғана емес, сонымен қатар құқықтық рәсімдеу, сатып алу-сату, салық салу, мұрагерлік және вакуфтық иелік нысаны ретінде көрініс табуына аударылады. Құжаттарда жер көлемі танаппен, құны Бұхара ашрафилерімен көрсетіліп, сондай-ақ ирригациялық жүйе, диірмендер және басқа шаруашылық нысандары туралы мәліметтер тіркелген. Зерттеу нәтижесінде Вобкент/Комоттағы жер қатынастары Бұхара әмірлігінің аграрлық, салықтық және құқықтық жүйесінің ортақ ерекшеліктерін көрсеткенімен, сонымен бірге ирригация, үлестік иелену және вакуф тәжірибесіне байланысты жергілікті ерекшеліктерді де сақтағаны анықталды.

Автор өмірбаяны

Махфуза Абдувахабова, Әбу Райхан Беруни атындағы Шығыстану институты Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы

Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Әбу Райхан Беруни атындағы Шығыстану институтының базалық докторанты

(Ташкент, Өзбекстан)

Әдебиеттер тізімі

Ганиев А., Зинатуллаев З. Система сбора налогов и закята в Бухарском эмирате в XIX веке // ISJ Theoretical & Applied Science. 2020. Issue 10, Vol. 90. Philadelphia, USA. P. 313–317.

Азизов И. Ш. Д. И. Логофет о налоговой системе Бухарского эмирата в последней четверти XIX – начале XX века: противоречия взглядов и факты // Молодой ученый. 2014. № 3 (62). С. 689–692.

Хайитов Ш., Рахмонов К., Ахмадов О. Бухоро ва Бухорийларнинг жаҳоний шуҳрати. – Тошкент: Наврўз, 2020. – 320 б.

Ражабов Қ., Раҳмонов К. Вобкент тумани тарихи. Қисқача маълумотнома. – Тошкент: Tafakkur, 2015. – Б. 4–5, 22, 27–28, 52–53.

Собрание исторических документов Института востоковедения имени Абу Райхана Беруни. Том I. – Ташкент: Фан, 2023. Папка № 30, инв. № 20. Документ о продаже земли в местности Амир-давон тумана Комот. 1218/1813 г. – С. 293.