Бағалау лексикасының лингвоаксиологиялық сипаты (Шәкәрім шығармалары бойынша)
5 12
Кілт сөздер:
бағалау лексикасы, бағалау категориясы, қҧндылық, аксиологиялық лингвистика, поэзия, ҧлттық қҧндылық, интерпретация.Аңдатпа
Мақалада Шәкәрім шығармаларындағы бағалау лексикасының лингвоаксиологиялық сипаты қарастырылған. Лингвоаксиология – тілдік сана мен коммуникативті мінез-қҧлықтағы қҧндылықтардың бейнеленуін зерттейтін пәнаралық білім саласы. Зерттеудің мақсаты – лингвоаксиологияның зерттеу нысаны болып табылатын қҧндылықтардың бағалау лексикасы арқылы берілуін талдап кӛрсету. Тілдегі бағалау лексикасы қҧндылықтарды білдірудің бір қҧралы болып табылады. Бағалау лексикасы сӛйлеушінің аксиологиялық ҧстанымын кӛрсетеді.
Мақала авторы бағалау категориясы туралы ғалымдардың зерттеулеріне шолу жасайды, бағалау категориясы мен лингвоаксиологияның байланысына тоқталады. Шәкәрім шығармашылығында жалпыадамгершілік қҧндылықтарды мен ҧлттық қҧндылықтарды білдіретін ар, иман, адамшылық, надандық, жамандық, ашу, сияқты т.б. адамның моральдық бет-бейнесін ашатын лексика қабаты жиі ҧшырасады. Сонымен қатар қҧндылықтарды сипаттауда ақын бағалау лексикасын жиі қолданады.
Зерттеу барысында материалдарды жалпылау, лингвистикалық-аксиологиялық, концептуалды талдау, интерпретация әдістері қолданылды. Зерттеу барысында қол жеткізілген тҧжырымдардың теориялық және практикалық маңызы зор. Зерттеу нәтижелері «Лингвоаксиология» бағыты бойынша зерттеулерге, Шәкәрім шығармаларының тілін зерттеуге ӛз дәрежесінде ҥлес қоса алады. Мақалада келтірілген тҧжырымдарды жоғары оқу орындарының филология мамандығында оқытылатын «Шәкәрімтану», «Қазақ тілінің стилистикасы», «Поэзия тілі» сияқты арнайы курстарда қолдануға болады.
Әдебиеттер тізімі
Арутюнова Н.Д. Типы языковых значений: Оценка. Событие. Факт. – М.: Наука, 1988. – 341 с.
Карасик В.И. Культурные доминанты в языке. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. – Волгоград: Перемена, 2002. – 477 с.
Бабаева Е.В. Культурно-языковые характеристики отношения к собственности (на материале немецкого и русского языков): автореф. … канд. филол. наук. – Волгоград, 1997. 21 с.
Гуревич П.С. Культурология. – М.: Проект. 2020. – 336 с.
Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология: ценностно-смысловое пространство языка. – М.: Наука, 2016. – 288 c.
Вебер М. Избранные произведения. – М.: Прогресс, 2018. – 808 с.
Вольф Е.М. Оценочное значение и соотношение признаков «хорошо / плохо» // Вопросы языкознания. – 2021. – №5. – С. 98–106.
Павлов С.Г. Лингвоаксиологическая модель человека: научно-методический аспект // Вестник Минского университета. – 2013. – №2. – С. 56–68.
Аксиология журналистики: опыт становления новой дисциплины / под общ. ред. В.А. Сидорова. – СПб., 2019. – 174 с.
Алтынбеков А., Мейрбеков Т.П., Абусейтов Б.З., Оразбекҧлы Қ. Шәкәрім шығармашылығындағы әлеуметтік-педагогикалық, тәлімдік ойлар // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2019. – №2. – Б. 81–90.
Қҧдайбердіҧлы Ш. Шығармалар жинағы. – Алматы: Aна тілі, 1991. – 558 б.
Қҧдайбердіҧлы Ш. Тҥрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 208 б.
Koilybayeva R., Zhunis M., Kusmanova K., Mirov M., Missyachenko S. Patterns of Interaction in Family Discourse: A Resilience Theory Perspective // International Journal of Society, Culture & Language. – 2023. – №11 (1). – Р. 76–90. https://doi.org/10.22034/ijscl.2022.1975742.2850
Arutiunova N.D. Tipy iazykovyh znacheni: Ocenka. Sobytie. Fakt [Types of English language knowledge: Ocenka. The story. Fact]. – M.: Nauka, 1988. – 341 s. [in Russian]
Karasik V.I. Kulturnye dominanty v iazyke. Iazykovoi krug: lichnost, koncepty, diskurs [Cultural dominants in the language. Language circle: personality, concept, discourse]. – Volgograd: Peremena, 2002. – S. 166–205. [in Russian]
Babaeva E.V. Kulturno-iazykovye harakteristiki otnoshenia k sobstvennosti (na materiale nemeckogo i russkogo iazykov): avtoref. ... kand. filol. nauk. [Cultural and language characteristics of relations (material on German and Russian languages): abstract]. – Volgograd, 1997. – 21 s. [in Russian]
Gurevich P.S. Kulturologia [Cultural studies]. – M.: Proekt, 2020. – 336 s. [in Russian]
Alefirenko N.F. Lingvokulturologia: cennostno-smyslovoe prostranstvo iazyka [Linguoculturology: the value-semantic space of language]. – M.: Nauka, 2016. – 288 s. [in Russian]
Weber M. Izbrannye proizvedenia [Selected works]. – M.: Progress, 2018. – 808 s. [in Russian]
Wolf E.M. Ocenochnoe znachenie i sootnoshenie priznakov «horosho / ploho» [The Great knowledge and respect of the priznakov ―good/bad‖] // Voprosy iazykoznania. – 2021. – №5. – S. 98–106. [in Russian]
Pavlov S.G. Lingvoaksiologicheskaia model cheloveka: nauchno-metodicheski aspekt [Linguoaxiological model of a person: scientific and methodological aspect] // Vestnik Minskogo universiteta. – 2013. – №2. – S. 56–68. [in Russian]
Sidorov V.A. Aksiologia zhurnalistiki: opyt stanovlenia novoi discipliny [Axiology of journalism: experience of new disciplines]. – SPb., 2019. – 174 s. [in Russian]
Altynbekov A., Meirbekov T.P., Abuseitov B.Z., Orazbekuly Q. Shakarіm shygarmashylygyndagy aleumettіk-pedagogikalyq, talіmdіk oilar [Social, pedagogical, educational thoughts in Shakarim‘s work] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2019. – №2. – B. 81–90. [in Kazakh]
Qudaiberdіuly Sh. Shygarmalar zhinagy [Collection of works by Kudaiberdiuly Sh.]. – Almaty: Ana tili, 1991. – 558 b. [in Kazakh]
Qudaiberdіuly Sh. Turіk, qyrgyz-qazaq һam handar shejіresі [The Genealogy of Turkish, Kirgiz Kazakh and their khans]. – Almaty: Ana tіlі, 1991. – 208 b. [in Kazakh]
Koilybayeva R., Zhunis M., Kusmanova K., Mirov M., Missyachenko S. Patterns of Interaction in Family Discourse: A Resilience Theory Perspective // International Journal of Society, Culture & Language. – 2023. – №11 (1). – Р. 76–90. https://doi.org/10.22034/ijscl.2022.1975742.2850
