Т. Әсемқұлов және А. Чудаков романдарындағы тілдік және көркем дүниетаным
22 37
Кілт сөздер:
әлемнің тілдік бейнесі, әлемнің көркем бейнесі, жеке тезаурус, мәдени кодтар, ұлттық бірегейлік, өмірбаяндық, тарихи жады.Аңдатпа
Мақалада әдебиеттанудың контексінде тілдік және өнерлік әлемнің кескінінің мәселелері қарастырылады. Екі жазушының шығармалары талданады – қазақ авторы Таласбек Әсемқұловтың «Талтүс» және орыс прозашысы Александр Чудаковтың «Ложится мгла на старые ступени». Екі роман да автобиографиялық аспектіден және отбасындағы аға ұрпақ өкілдерінің негізгі кейіпкерлердің дүниетанымын қалыптастырудағы ықпалы тұрғысынан қарастырылады. Мақалада «тілдік жеке тұлға», «жеке тезаурус», «мәдени кодтар» және «өнерлік әлемнің кескіні» сияқты түсініктердің маңыздылығы ерекше айтылады. Кейіпкерлердің әлемді қабылдауындағы ұлттық мәдениет, салт-дәстүр мен тарихи жадының рөліне ерекше назар аударылады. Романдарды біріктіретін негізгі тақырыптар – ХХ ғасырдағы тарихи оқиғаларды (революция, қуғын-сүргін, жер аудару) философиялық тұрғыдан түсіндіру және мәдени құндылықтардың жоғалуы мен оны сақтау. Әр автордың әлемінің бірегей тілдік және көркем бейнесі ұлттық сана мен этникалық сәйкестіктің ерекшеліктерін тереңірек түсінуге көмектесетіні көрсетілген.
Қазіргі роман авторларының жеке тезаурусын зерттеу қазақ және орыс этностары әлемінің көркем бейнесін қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді. Мұндай қайта құру жазушылардың әрқайсысының жеке стилінің бірегейлігін, олардың өмірбаяндық шығармалар аясында түсінілетін жеке өмір тәжірибесін және әлемнің өзіндік бірегей суретін тереңірек әрі көп қырлы түрде көрсетуге мүмкіндік береді.
Әр түрлі тілдік және мәдени дәстүрлерді білдіретін Жазушылар шығармашылығының лингвистикалық және көркемдік-композициялық ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жүргізуді қазіргі проза курстарын зерттеуде, сондай-ақ әдеби мәтіндерді әлемнің нақты лингвистикалық және көркем бейнесін бейнелеу қабілеті тұрғысынан талдау тәжірибесінде қолдануға болады, бұл әдеби зерттеулерде салыстырмалы түрде сирек кездесетін құбылыс. Бұл зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
Әдебиеттер тізімі
Карапетян Е.А. Языковая картина мира как часть этнического самосознания. – 2018. [Электронный ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yazykovaya-sreda-kak-chast-etnicheskoy-kartiny-mira/viewer (дата обращения 02.04.2025)
Бородина М.А. Категории пространства и времени в лингвогеографических исследованиях // Методы и приёмы лингвистического анализа в общем и романском языкознании: межвуз. сб. науч. тр. / науч. ред. Т.М. Велла. – Воронеж, 1988. – С. 34–39.
Маслова В.А. Homo lingualis в культуре: монография. – М.: Гнозис, 2007. – 318 с.
Караулов Ю.Н. Общая и русская идеография. – М.: Наука, 1996. – 264 с.
Завальников В.П. К вопросу об экстралингвистических детерминантах языковой картины мира: обобщение известного // Язык. Человек. Картина мира: материалы Всерос. науч. конф. Ч. 1. – Омск, 2000. – С. 26–30.
Залевская А.А. Ментальный лексикон с позиции разных подходов // Психолого-педагогические аспекты многоуровневого образования: сб. науч. тр. – Тверь, 1999. – С. 70–78.
Бойко Н.В. Категория «образа автора» в современной литературной критике. Лингвистический аспект: автореф. ... канд. филол. наук. – Харьков, 1982. – 25 с.
Гончарова Н.Н. Языковая картина мира как объект лингвистического описания. [Электронный ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yazykovaya-kartina-mira-kak-obekt-lingvisticheskogo-opisaniya/viewer (дата обращения 02.04.2025)
Морковкин В.В., Морковкина А.В. Русские агнонимы. – М.: АО «Астра семь», 1996. – 415 с.
Чернышева Т.А. Художественная картина мира, экологическая ниша и научная фантастика // В кн.: Художественное творчество. Вопросы комплексного изучения. – Л.: Наука, 1986. – С. 55–74.
Аскольдов-Алексеев С.А. Концепт и слово // В кн.: Русская словесность. Антология. – М.: Академия, 1997. – С. 267–390.
Аюпова С.Б. Дискурс художественной литературы и языковая художественная картина мира // Дискурс: проблемы функционирования, анализа, интерпретации: Мат-лы Междунар. заочн. конф. – Караганда: Центр гуманитарных исследований, 2009. – С. 83–87.
Миниханова Л.К., Фаткуллина Ф.Г. Художественная картина мира как способ отражения действительности // Вестник Башкирского ун-та. Филология и искусствоведение. – 2012. – Т. 17, №3(I). – С. 1626–1627.
Миллер Л.В. Лингвокогнитивные механизмы формирования художественной картины мира: на материале русской литературы: Автореф. ... док. филол. наук. – СПб., 2004. – 42 с.
Наурызбай З. Три произведения об искусстве кюйши на русском языке под одной обложкой» [Электронный ресурс]. URL: https://otuken.kz/tri-proizvedenia/ (дата обращения 15.11.2024)
Серебрянский Ю. Книга о вкусной и здоровой казахстанской литературе = Дәмді де пайдалы қазақстандық әдебиет жайлы кітап. – Алматы, 2020. – 257 с.
Роман-откровение, роман-летопись, роман-потрясение... Это все – «Талтүс» Таласбека Асемкулова, произведение, не похожее ни на какое другое. [Электронный ресурс]. URL: https://kazpravda.kz/n/roman-otkrovenie-roman-letopis-roman-potryasenie-eto-vse-talts-talasbeka-asemkulova-proizvedenie-ne-pohozhee-ni-na-kakoe-drugoe/ (дата обращения 15.11.2024)
Жанузакова К.Т., Камбарова Б.Г. Художественно-стилевые искания в прозе Т. Асемкулова // Вестник Торайгыров университета. Филологическая серия. – 2022. – №1. – С. 29–38. https://doi.org/10.48081/QXHX5056
Нүркеш Ә. «Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау. – 2021. [Электронный ресурс]. URL: https://otuken.kz/talasbek2021didar/ (дата обращения 15.11.2024)
Джолдасбекова Б.У., Сарсекеева Н.К. Авторский дискурс Ю.О. Домбровского в контексте современной казахстанской прозы о художнике: монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 150 с.
Катаев В.Г. Писатель, филолог, человек (об А.П. Чудакове) // Вестник Челябинского государственного университета. Филологические науки. Вып.100. – 2016. – №4 (386). – С. 61–64.
Степанова А. Идиллия vs. прогресс: заметки о прозе А. Чудакова // Тыняновский сборник. Вып. 13: XII–XIII–XIV Тыняновские чтения. Исследования. Материалы. – М.: Водолей, 2009. – С. 400–411.
Гордеева Е.М. Роман-идиллия А.П. Чудакова «Ложится мгла на старые ступени» как современная робинзонада. [Электронный ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/roman-idilliya-a-p-chudakova-lozhitsya-mgla-na-starye-stupeni-kak-sovremennaya-robinzonada (дата обращения 21.11.2024)
Апресян Ю.Д. Избранные труды: в 2-х т. – Т.2. Интегральное описание языка и системная лексикография. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1995. – 767 с.
Әсемқұлов Т. Талтүс. Роман. – Алматы, 2003. – 272 б.
Чудаков А.П. Ложится мгла на старые ступени: Роман-идиллия. – СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2024. – 704 с.
REFERENSES
Karapetian E.A. Iazykovaia kartina mira kak chast etnicheskogo samosoznania [The linguistic picture of the world as a part of ethnic identity]. – 2018. [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yazykovaya-sreda-kak-chast-etnicheskoy-kartiny-mira/viewer (date of access 02.04.2025) [in Russian]
Borodina M.A. Kategorii prostranstva i vremeni v lingvogeograficheskih issledovaniah [Categories of space and time in linguistic and geographical research] // Metody i priiomy lingvisticheskogo analiza v obshem i romanskom iazykoznanii: mezhvuz. sb. nauch. tr. / nauch. red. T.M. Vella. – Voronezh, 1988. – S. 34–39. [in Russian]
Maslova V.A. Homo lingualis v culture: monografia [Homo lingualis in culture: a monograph]. – M.: Gnozis, 2007. – 318 s. [in Russian]
Karaulov Iu.N. Obshaia i russkaia ideografia [General and Russian ideography]. – M.: Nauka, 1996. – 264 s. [in Russian]
Zavalnikov V.P. K voprosu ob ekstralingvisticheskih determinantah iazykovoi kartiny mira: obobshenie izvestnogo [On the issue of extralinguistic determinants of the linguistic worldview: a generalization of the known] // Iazyk. Chelovek. Kartina mira: materialy Vseros. nauch. konf. Ch. 1. – Omsk, 2000. – S. 26–30. [in Russian]
Zalevskaia A.A. Mentalnyi leksikon s pozicii raznyh podhodov [The mental lexicon from the perspective of different approaches] // Psihologo-pedagogicheskie aspekty mnogourovnevogo obrazovania: sb. nauch. tr. – Tver, 1999. – S. 70–78. [in Russian]
Boiko N.V. Kategoria «obraza avtora» v sovremennoi literaturnoi kritike. Lingvisticheski aspekt: avtoref. ... kand. filol. nauk. [The category of the “image of the author” in modern literary criticism. Linguistic aspect: abstract]. – Harkov, 1982. – 25 s. [in Russian]
Goncharova N.N. Iazykovaia kartina mira kak obiekt lingvisticheskogo opisania [The linguistic picture of the world as an object of linguistic description]. [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yazykovaya-kartina-mira-kak-obekt-lingvisticheskogo-opisaniya/viewer (date of access 02.04.2025) [in Russian]
Morkovkin V.V., Morkovkina A.V. Russkie agnonimy [Russian agnonyms]. – M.: AO «Astra sem», 1996. – 415 s. [in Russian]
Chernysheva T.A. Hudozhestvennaia kartina mira, ekologicheskaia nisha i nauchnaia fantastika // V kn.: Hudozhestvennoe tvorchestvo. Voprosy kompleksnogo izuchenia [An artistic picture of the world, an ecological niche and science fiction // In: Artistic Creativity. Issues of comprehensive study]. – L.: Nauka, 1986. – S. 55–74. [in Russian]
Askoldov-Alekseev S.A. Koncept i slovo // V kn.: Russkaia slovesnost. Antologia [Concept and word // In: Russian Literature. The Anthology]. – M.: Akademia, 1997. – S. 267–390. [in Russian]
Aiupova S.B. Diskurs hudozhestvennoi literatury i iazykovaia hudozhestvennaia kartina mira [The discourse of fiction and the linguistic artistic picture of the world] // Diskurs: problemy funkcionirovania, analiza, interpretacii: Mat-ly Mezhdunar. zaochn. konf. – Karaganda: Centr gumanitarnyh issledovani, 2009. – S. 83–87. [in Russian]
Minihanova L.K., Fatkullina F.G. Hudozhestvennaia kartina mira kak sposob otrazhenia deistvitelnosti [An artistic picture of the world as a way of reflecting reality] // Vestnik Bashkirskogo un-ta. Filologia i iskusstvovedenie. – 2012. – T. 17, №3(I). – S. 1626–1627. [in Russian]
Miller L.V. Lingvokognitivnye mehanizmy formirovania hudozhestvennoi kartiny mira: na materiale russkoi literatury: Avtoref. ... dok. filol. nauk. [Linguocognitive mechanisms of the formation of an artistic picture of the world: based on the material of Russian literature: Abstract]. – SPb., 2004. – 42 s. [in Russian]
Nauryzbai Z. Tri proizvedenia ob iskusstve kiuishi na russkom iazyke pod odnoi oblozhkoi». [Electronic resource]. URL: https://otuken.kz/tri-proizvedenia/ (date of access 15.11.2024) [in Russian]
Serebrianski Iu. Kniga o vkusnoi i zdorovoi kazahstanskoi literature = Damdі de paidaly qazaqstandyq adebiet zhaily kitap [Book of healthy and healthy Kazakh literature]. – Almaty, 2020. – 257 s. [in Russian and Kazakh]
Roman-otkrovenie, roman-letopis, roman-potriasenie... Eto vse – «Taltus» Talasbeka Asemkulova, proizvedenie, ne pohozhee ni na kakoe drugoe [A novel is a revelation, a novel is a chronicle, a novel is a shock... This is all “Taltus” by Talasbek Asemkulov, a work unlike any other]. [Electronic resource]. URL: https://kazpravda.kz/n/roman-otkrovenie-roman-letopis-roman-potryasenie-eto-vse-talts-talasbeka-asemkulova-proizvedenie-ne-pohozhee-ni-na-kakoe-drugoe/ (date of access 15.11.2024) [in Russian]
Zhanuzakova K.T., Kambarova B.G. Hudozhestvenno-stilevye iskania v proze T. Asemkulova [Artistic and stylistic searches in T. Asemkulov's prose] // Vestnik Toraigyrov universiteta. Filologicheskaia seria. – 2022. – №1. – S. 29–38. https://doi.org/10.48081/QXHX5056 [in Russian]
Nurkesh A. «Taltus» romanyndagy eksperimenttіk tasіlder: narratologialyq taldau [Experimental approaches in the novel “Taltus”: a narrative analysis]. – 2021. [Electronic resource]. URL: https://otuken.kz/talasbek2021didar/ (date of access 15.11.2024) [in Kazakh]
Djoldasbekova B.U., Sarsekeeva N.K. Avtorski diskurs Iu.O. Dombrovskogo v kontekste sovremennoi kazahstanskoi prozy o hudozhnike: monografia [The author's discourse of Y.O. Dombrovsky in the context of modern Kazakh prose about the artist: a monograph]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2013. – 150 s. [in Russian]
Kataev V.G. Pisatel, filolog, chelovek (ob A.P. Chudakove) [Writer, philologist, man (about A.P. Chudakov)] // Vestnik Cheliabinskogo gosudarstvennogo universiteta. Filologicheskie nauki. Vyp.100. – 2016. – №4 (386). – S. 61–64. [in Russian]
Stepanova A. Idillia vs. progress: zametki o proze A. Chudakova [Idyll vs. Progress: Notes on A. Chudakov's prose] // Tynianovski sbornik. Vyp. 13: XII–XIII–XIV Tynianovskie chtenia. Issledovania. Materialy. – M.: Vodolei, 2009. – S. 400–411. [in Russian]
Gordeeva E.M. Roman-idillia A.P. Chudakova «Lozhitsia mgla na starye stupeni» kak sovremennaia robinzonada [The novel-idyll by A.P. Chudakov “The mist falls on the old steps” as a modern robinsonade]. [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/roman-idilliya-a-p-chudakova-lozhitsya-mgla-na-starye-stupeni-kak-sovremennaya-robinzonada (date of access 21.11.2024) [in Russian]
Apresian Iu.D. Izbrannye trudy: v 2-h t. – T.2. Integralnoe opisanie iazyka i sistemnaia leksikografia [Selected works: in 2 volumes – Vol. 2. Integral description of language and systemic lexicography]. – M.: Shkola «Iazyki russkoi kultury», 1995. – 767 s. [in Russian]
Asemqulov T. Taltus. Roman [Midday. Novel]. – Almaty, 2003. – 272 b. [in Kazakh]
Chudakov A.P. Lozhitsшa mgla na starye stupeni: Roman-idillia [The mist falls on the old steps: An idyllic novel]. – SPb.: Azbuka, Azbuka-Attikus, 2024. – 704 s. [in Russian]
