Компьютерная терминология в тюркских языках: формирование названий аппаратного обеспечения

11 14

Авторы

  • Б.Е. Кенес Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева
  • Ш. Курманбайулы Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева
  • Е. МАРАЛБЕК Института языкознания им. А. Байтурсынова

Ключевые слова:

терминология, тюркские языки, общий терминологический фонд, информационная технология, термин.

Аннотация

В данном исследовании рассматривается одна из проблем в области тюркологии – формирование общего терминологического фонда тюркских языков. Цель статьи – проанализировать термины аппаратного обеспечения компьютерной терминологии, сложившейся в тюркских языках по данному вопросу. Аппаратное обеспечение – это часть в сфере информационных технологий, которая не включает программы, их сборку и обработку, а, наоборот, включает электронную и механическую части вычислительного устройства, осуществляющего эти процессы. Для анализа в статье были выбраны названия 15 основных устройств. Термины на казахском, кыргызском, узбекском, азербайджанском, туркменском, турецком языках были сравнены между собой и сопоставлены с терминами на русском и английском языках. Даны определения каждого термина, также этимология каждого слова была определена с помощью словарей.
В статье в качестве источника терминологии информационных технологий в тюркских языках отражен общий словарный запас тюркских языков, заимствованные слова из арабского и персидского языков, основы европейских языков. В результате исследования установлено, что основную роль в создании терминов аппаратного обеспечения преобладающую часть составляют слова, заимствованные из латинского языка. На основе проведенного анализа результатов исследования были предложены мероприятия, необходимые для формирования общего терминологического фонда тюркских языков.

Библиографические ссылки

Гринев-Гриневич С.В., Сорокина Э.А., Молчанова М.А. Еще раз к вопросу об определении термина // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. – 2022. – Т. 13. – № 3. – С. 710–729.

Первый Всесоюзный Тюркологический Съезд. – Баку: Нагыл Еви, 2011. – 283 с.

Мамаева Г. Тҥбі бір тҥркі терминдері // ЕҦУ хабаршысы. – 2019. – №3 (128). – Б. 129-136. 4. Naskali E.G. Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu. – Ankara: TDK Yayınları, 1997. – 190 s.

Бегимова Г.А. Дипломатиялық терминдер: таным және мағына (қазақ және тҥрік тілдерінің материалдары негізінде). – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 116 б.

Ысқақҧлы Д. Тҥркілік ортақ термин негіздері. – Алматы: Таңбалы, 2014. – 157 б.

Қҧрманбайҧлы Ш., Дадабаев Х., Акалин Ш., Закиев М. Тҥркі тілдерінің терминжасамы (қазақ, әзербайжан, ӛзбек, татар, қырғыз, тҥрік терминжасамы бойынша): ҧжымдық зерттеу. – Астана: Ғылым, 2018. – 371 б.

Minsafina A. Çağdaş türk dillerinde ortak terminoloji geliştirme imkân ve yöntemleri: Doktora tezi. – Istanbul, 2020. – 316 s.

Ilker A. Türk dünyasında terim çalışmaları. – Ankara: Turk Dil Kurumu, 2023. – 409 s.

Bazarbayeva Z., Ospangaziyeva N. Historical foundations of narrow vowels in the turkic (kipchak) languages // Tiltanym. – 2024. – №(1). – Б. 5–12. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-5-12

Seitbekova A., Мамырбек Г., Malbakov M., Seidamat,A., Zhorabay T. Semantic analysis of the linguistic heritage of the golden horde period: based on the material of ―gulistan bit-turki‖ by seif sarai and ―khosrov and shirin‖ by qutb. // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(5). – P. 116–130. https://doi.org/10.30564/fls.v6i5.7175

Davlatova S., Mapaeva N., Chotikeeva K., Tahirova N., Turgunbaeva S., Dzhumaeva Z., Abdullaeva Z. Body structure and names of disease in the dictionary by mahmut kashkari and their relationship with modern kyrgyz language // Open Journal of Modern Linguistics. – 2021. –№11(02). – P. 201–211. https://doi.org/10.4236/ojml.2021.112016

Rahimzade D. Semantic adaptation of arabic loanwords in turkic languages (based on oghuz languages) // Journal for Educators, Teachers and Trainers JETT. – 2021. – №12(4). https://doi.org/10.47750/jett.2021.12.04.05

Sağın-Şimşek Ç. Antonova-Ünlü E. A hearer-based analysis of turkish–azerbaijani receptive multilingual communication // International Journal of Bilingualism. – 2017. – №23(4). – P. 843–855. https://doi.org/10.1177/1367006917703457

Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми тҥсіндірме сӛздігі «Информатика және компьютерлік техника». – Алматы: Мектеп, 2002. – 456 б. 16. Online etymology dictionary. [Electronic resource]. URL: www.etymonline.com (қаралған кҥні 17.06.2024)

Akalın H.Ş. vd. Bilgisayar Terimleri Karşılıklar Kılavuzu. – Ankara: TDK Yayını, 2013. – 527 s.

Kubbealtı lugatı. [Elektronik kaynak]. URL: https://www.lugatim.com/s/TEVK%C4%B0L (қаралған кҥні 17.06.2024)

Лексикаграфический интернет-портал: онлайн-словари русского языка. [Электронный ресурс]. URL: https://lexicography.online/ (қаралған кҥні 17.06.2024)

Қазақ тілінің сӛздіктер базасы. [Электронды ресурс]. URL: https://sozdikqor.kz/ (қаралған кҥні 17.06.2024)

Britannica. [Electronic resource]. URL: https://www.britannica.com/ (қаралған кҥні 18.06.2024)

Collins dictionary. [Electronic resource]. URL: https://www.collinsdictionary.com/ (қаралған кҥні 18.06.2024)

Cambridge dictionary. [Электронды ресурс]. URL: https://dictionary.cambridge.org (қаралған кҥні 17.06.2024)

Nagima I., Saule A., Aisulu N., Dana P., Mukhtar Ҥ. Cross-Linguistic Analysis of Latin-Derived Terms: Implications for Language Policy in Multilingual Societies // Journal of Ecohumanism. – 2024. – №3(8). https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5606

Xodjayeva N.A. O'zbek tilida lotin so‘zlari ―tirik lotin tili‖ //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №2. – S. 143–150.

Қҧрманбайҧлы Ш. Жалпытҥріктік терминқор қалыптастырудың негізі – терминжасам мен терминалмасым // X Халықаралық Тҥркология конгресі (Қазіргі заманғы тҥркология: ғылыми парадигмалары және пәнаралық сипаты) материалдарының жинағы. Тҥркістан, 17-20 қазан 2023. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2023. – S. 2–14.

REFERENCES

Grinev-Grinevich S.V., Sorokina E.A., Molchanova M.A. Eshe raz k voprosu ob opredelenii termina [Once again, to the question of the definition of the term] // Vestnik Rossiskogo universiteta druzhby narodov. Seria: Teoria iazyka. Semiotika. Semantika. – 2022. – T. 13. – №3. – S. 710–729. [in Russian]

Pervyi Vsesoiuznyi Tiurkologicheski Siezd [First All-Union Turkic Congress]. – Baku: Nagyl Evi, 2011. – 283 s. [in Russian]

Mamaeva G. Tubі bіr turkі terminderі [Common Turkic Terms of the Same Origin] // EUU habarshysy. – 2019. – №3 (128). – B. 129–136. [in Kazakh]

Naskali E.G. Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu [Guide to Grammatical Terms of the Turkic World]. – Ankara: TDK Yayınları, 1997. – 190 s. [in Turkish]

Begimova G.A. Diplomatialyq terminder: tanym zhane magyna (qazaq zhane turіk tіlderіnіn materialdary negіzіnde) [Diplomatic Terms: Cognition and Meaning (Based on the Materials of the Kazakh and Turkish Languages)]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2012. – 116 b. [in Kazakh]

Ysqaquly D. Turkіlіk ortaq termin negіzderі [Foundations of Common Turkic Terminology]. – Almaty: Tanbaly, 2014. – 157 b. [in Kazakh]

Qurmanbaiuly Sh., Dadabaev H., Akalin Sh., Zakiev M. Turkі tіlderіnіn terminzhasamy (qazaq, azerbaizhan, ozbek, tatar, qyrgyz, turіk terminzhasamy boiynsha): uzhymdyq zertteu [Term Formation in Turkic Languages: (Kazakh, Azerbaijani, Uzbek, Tatar, Kyrgyz, and Turkish Term Formation) – A Collective Study]. – Astana: Gylym, 2018. – 371 b. [in Kazakh]

Minsafina A. Çağdaş türk dillerinde ortak terminoloji geliştirme imkân ve yöntemleri: Doktora tezi [Possibilities and methods of developing common terminology in contemporary Turkish languages: Doctoral thesis]. – Istanbul, 2020. – 316 s. [in Turkish]

Ilker A. Türk dünyasında terim çalışmaları [Term studies in the Turkish world]. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2023. – 409 s. [in Turkish]

Bazarbayeva Z., Ospangaziyeva N. Historical foundations of narrow vowels in the turkic (kipchak) languages // Tiltanym. – 2024. – №(1). – B. 5–12. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-5-12 8. Seitbekova A., Mamyrbek G., Malbakov M., Seidamat,A., Zhorabay T. Semantic analysis of the linguistic heritage of the golden horde period: based on the material of ―gulistan bit-turki‖ by seif sarai and ―khosrov and shirin‖ by qutb. // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(5). – P. 116–130. https://doi.org/10.30564/fls.v6i5.7175

Davlatova S., Mapaeva N., Chotikeeva K., Tahirova N., Turgunbaeva S., Dzhumaeva Z., Abdullaeva Z. Body structure and names of disease in the dictionary by mahmut kashkari and their relationship with modern kyrgyz language // Open Journal of Modern Linguistics. – 2021. –№11(02). – P. 201–211. https://doi.org/10.4236/ojml.2021.112016

Rahimzade D. Semantic adaptation of arabic loanwords in turkic languages (based on oghuz languages) // Journal for Educators, Teachers and Trainers JETT. – 2021. – №12(4). https://doi.org/10.47750/jett.2021.12.04.05

Sağın-Şimşek Ç. Antonova-Ünlü E. A hearer-based analysis of turkish–azerbaijani receptive multilingual communication // International Journal of Bilingualism. – 2017. – №23(4). – P. 843–855. https://doi.org/10.1177/1367006917703457

Qazaq tіlі terminderіnіn salalyq gylymi tusіndіrme sozdіgі «Informatika zhane kompiuterlіk tehnika» [Scientific explanatory dictionary of Kazakh language terms ―Informatics and computer technology‖]. – Almaty: Mektep, 2002. – 456 b. [in Kazakh]

Online etymology dictionary. [Electronic resource]. URL: www.etymonline.com (date of access 17.06.2024)

Akalın H.Ş. vd. Bilgisayar Terimleri Karşılıklar Kılavuzu [Computer Terms Equivalents Guide]. – Ankara: TDK Yayını, 2013. – 527 s. [in Turkish]

Kubbealtı lugatı [Kubbealti lugat]. [Electronic resource]. URL: https://www.lugatim.com/s/TEVK%C4%B0L (date of access 17.06.2024) [in Turkish]

Leksikagraficheski internet-portal: onlain-slovari russkogo iazyka [Lexicographic Internet portal: online dictionaries of the Russian language]. [Electronic resource]. URL: https://lexicography.online/ (date of access 17.06.2024) [in Russian]

Qazaq tіlіnіn sozdіkter bazasy [Database of dictionaries of the Kazakh language]. [Electronic resource]. URL: https://sozdikqor.kz/ (date of access 17.06.2024) [in Kazakh]

Britannica. [Electronic resource]. URL: https://www.britannica.com/ (date of access 18.06.2024)

Collins dictionary. [Electronic resource]. URL: https://www.collinsdictionary.com/ (date of access 18.06.2024)

Cambridge dictionary. [Electronic resource]. URL: https://dictionary.cambridge.org (date of access 17.06.2024)

Nagima I., Saule A., Aisulu N., Dana P., Mukhtar Ҥ. Cross-Linguistic Analysis of Latin-Derived Terms: Implications for Language Policy in Multilingual Societies // Journal of Ecohumanism. – 2024. – №3(8). https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5606

Xodjayeva N.A. O'zbek tilida lotin so‘zlari ―tirik lotin tili‖ [Latin words in Uzbek are ―living Latin‖.] //Academic research in educational sciences. – 2021. – T. 2. – №2. – S. 143–150. [in Uzbek]

Qurmanbaiuly Sh. Zhalpyturіktіk terminqor qalyptastyrudyn negіzі – terminzhasam men terminalmasym [The basis for the formation of a common term - term formation and exchange of terms] // X Halyqaralyq Turkologia kongresі (Qazіrgі zamangy turkologia: gylymi paradigmalary zhane panaralyq sipaty) materialdarynyn zhinagy. Turkіstan, 17-20 qazan 2023. – Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2023. – S. 2–14. [in Kazakh]

Загрузки

Опубликован

2025-12-29

Выпуск

Раздел

ФИЛОЛОГИЯ