Turkic historical studies (pISSN: 3007-6358 / eISSN: 3007-6366)

MİLLİ LİDER ALİHAN BÖKEYHAN'IN TARİHI VE PSİKOLOJİK PORTRESİ

Akerke Abdullayeva — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Makale, XX. yüzyılın başlarında Kazak halkının siyasi ve manevi yaşamında derin iz bırakan, ulusal bağımsızlık hareketinin lideri, devlet ve toplum adamı olan Alihan Bökeyhan’ın tarihî-psikolojik portresini kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada onun ahlaki nitelikleri, siyasi görüşleri, dünya görüşü ve ulusal bilinç ile devlet fikirlerinin oluşumundaki tarihî rolü ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Alihan Bökeyhan’ın liderlik yeteneği, ruhsal direnci, bilgelik ve irade gücü XX. yüzyılın başlarındaki Kazak toplumunda yaşanan sosyo-politik olaylarla ilişkilendirilerek ele alınmakta, onun halkının kaderі алдындағы sorumluluk duygusu ve mücadeleci ruhunun psikolojik yönleri ortaya konulmaktadır. Alihan Bökeyhan’ın toplumsal-siyasal faaliyeti, kişisel özellikleri ve ilkeleri tarihî kaynaklar, çağdaşlarının anıları ve bilimsel çalışmalar temelinde incelenmektedir. Ayrıca onun Kazak halkının bağımsızlığı, birliği ve geleceği uğruna hizmetinin tarihî-psikolojik yönü ile ulusal ruhun oluşumundaki özel rolü vurgulanmaktadır. Bununla birlikte, yabancı araştırmacıların eserlerinde Alihan Bökeyhan’ın çağının entelektüel sembolü, demokratik düşüncenin öncüsü, ulusal bilinci uyandıran bir aydın, yüksek kültür ve ahlaki değerlere sahip hümanist bir şahsiyet olarak tasvir edilmesine özel önem verilmektedir.

E. BEKMAHANOV’UN BİLİMSEL KONSEPTININ TARİHİ VE PSİKOLOJİK TEMELLERİ

Akmarjan — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Bu makalede, XX. yüzyılın orta döneminde yaşamış seçkin Kazak tarihçisi Y. Bekmahanov’un bilimsel mirası ile toplumsal-siyasal faaliyetlerinin çok yönlü boyutları ele alınmakta ve onun siyasi portresi oluşturulmaktadır. Arşiv belgelerinin analizi ve kaynakbilimsel yöntemler temelinde, Bekmahanov’un bilimsel cesareti, psikolojik dayanıklılığı ve Sovyet ideolojisine karşı duruşunun sonuçları incelenmektedir. Tarihsel-psikolojik değerlendirme, tarihçinin baskıya uğraması, GULAG dönemindeki yaşamı, daha sonra aklanması ve akademik unvanlarının iade edilmesi gibi dönemleri kapsamaktadır.

Ayrıca Bekmahanov’un pedagojik çalışmaları, okul ve yükseköğretim kurumları için ders kitapları hazırlamadaki rolü ve ulusal tarih bilincinin oluşumundaki bilimsel-pedagojik misyonu da ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Topluma karşı sorumluluk duyan bir bilim insanı ve eğitimci olarak Bekmahanov, Kazak tarih biliminin gelişimine ve tarih öğretiminin yenilenmesine önemli katkılar sağlamıştır. Onun eserleri ulusal bilinç, belge temelli doğruluk ve yöntemsel yenilik açısından kalıcı iz bırakan bütüncül bir bilimsel-pedagojik miras olarak değerlendirilir.

Makale, araştırmacının mirasının çağdaş bağımsız Kazakistan tarih yazımı için önemini, ulusal tarihsel hafızanın yeniden inşasındaki rolünü ve modern bilimsel yaklaşımlarla sürekliliğini ortaya koymaktadır.

THE MAIN DIRECTIONS OF THE MODERNIZATION OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA IN 1978–1998

Shoira Akramova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

This article examines the key stages and features of economic and military reforms in China initiated in the late 1970s under the leadership of Deng Xiaoping. It analyzes the strategic goals and political guidelines that shaped the country’s transition from a centrally planned economy to market mechanisms while maintaining socialist foundations. Special attention is given to the reforms in agriculture, industry, education, science and technology, as well as the modernization of the People’s Liberation Army. The study demonstrates how these reforms contributed to sustained economic growth, improved living standards, and the enhancement of national defense capabilities. The article also explores the interplay between economic development and national security, and the impact of reforms on the formation of the modern Chinese governance model and socio-economic policy. Drawing on a wide range of sources, the analysis highlights the comprehensive nature of the transformations that established China as a global leader in the 21st century.

TÜRK HALKLARININ BİRLİĞİ FİKRİ

Erzhan Aynabekov- Bagdaulet Sizdikov — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Bu makale, Türk halklarının birliği fikrinin tarihsel olarak oluşumunu, siyasal ve kültürel önemini ve günümüz koşullarındaki güncelliğini kapsamlı biçimde incelemektedir. Türk dünyasının birliği, Eski Türk Kağanlıkları döneminden itibaren şekillenen manevi ve ideolojik bir temel olarak ele alınmakta; Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan gibi şahsiyetlerin “Ebedî Devlet” ve “Türk Yurdu” fikirlerinin oluşumundaki rolleri ortaya konulmaktadır.

Makalede ayrıca XIX–XX. yüzyıllarda Türkçülüğün yeniden canlanması, Ziya Gökalp, İsmail Gaspıralı, Ahmet Vefik Paşa ve diğer aydınların Türk uyanışına yaptıkları katkılar ayrıntılı olarak analiz edilmektedir. Bunun yanı sıra Kazak aydınları Ahmet Baytursınulı, Mağjan Cumabayev, Mustafa Şokay ve diğer düşünürlerin Türk birliği konusundaki görüşleri ve ulusal bilincin yeniden canlandırılmasındaki rolleri ele alınmaktadır.

Ayrıca küreselleşme sürecinde Türk halkları arasındaki iş birliği, Türk Devletleri Teşkilatı ve TÜRKSOY gibi kuruluşların faaliyetleri ile Türk entegrasyonunun kültürel, siyasal ve ekonomik önemi değerlendirilmektedir. Çalışma, günümüzde Türk dünyasının karşı karşıya olduğu temel sorunları; kültürel bütünlüğün korunması, dil birliğinin güçlendirilmesi, siyasal iş birliğinin artırılması ve küreselleşmenin olumsuz etkilerine karşı korunma yollarını belirlemeyi amaçlamaktadır.

Araştırmanın metodolojik temelini tarihsellik ve nesnellik ilkeleri oluşturmakta; analiz, karşılaştırma, yorumlama ve sistemleştirme yöntemleri kullanılmaktadır. Genel olarak makale, Türk halklarının tarihsel birlik fikrinin evrimini, bu fikrin çağdaş Türk devletleri için stratejik önemini ve gelecekteki gelişme perspektiflerini bilimsel açıdan kapsamlı biçimde incelemeyi hedeflemektedir.

"СИЯСАТНАМЕ" – БИЛЕУШІЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРАЛ: ТРАКТАТТЫҢ НЕГІЗГІ ИДЕЯЛАРЫ ЖӘНЕ МАЗМҰНЫ

Эльмира Зулпыхарова- Хулкар Турсункулова — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Бұл мақалада XI ғасырдың көрнекті уәзірі Низам әл-Мүліктің «Сиясатнаме» атты саяси-философиялық еңбегіне жан-жақты талдау жасалады. Шығарманың құрылымы, жанры және негізгі идеялары қарастырылып, оның билеушілерге арналған саяси-этикалық кодекс ретіндегі қызметі айқындалады. Әділет, кеңес, жауапкершілік және дін мен мемлекеттің бірлігі сияқты қағидалар тарихи мысалдар арқылы түсіндіріледі. Еңбекте билеушілердің халықпен тікелей байланысының маңызы, шағымдарды жүйелі түрде қарау, әділетсіз шенеуніктерді жазалау және маңызды шешімдер қабылдар алдында ғалымдар мен данышпандармен кеңесу қажеттілігі ерекше атап өтіледі. Сонымен қатар жауапты қызметтерге қабілетті адамдарды тағайындау мәселесі де баса көрсетілген. «Сиясатнама» тарихи контекстен тыс қазіргі басқару ісіне қатысты білімдік және идеологиялық дереккөз ретінде қарастырылып, оның көшбасшылыққа, этикаға және жастардың рухани дамуына ықпалы айқындалады. Мақалада Қазақстандағы басқару мен этика мәселелерімен байланысы талданып, бірнеше мысалдар келтіріледі, еңбектің қазіргі саяси мәдениет үшін де маңызын сақтап отырғаны көрсетіледі. Бұл зерттеу «Сиясатнаманың» тарихи мұра ғана емес, сонымен бірге заманауи саяси ойға бағыт беретін құнды еңбек екенін дәлелдейді, әрі оның тәрбиелік, мәдени және ғылыми мәні ерекше.

НӘЗІР ТӨРЕҚҰЛОВТЫҢ ТҮРКОЛОГИЯҒА ЖАСАҒАН ҚЫЗМЕТІ

Ербол Джандарбаев — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Бұл мақалада ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Нәзір Төреқұловтың саяси, мәдени және лингвистикалық қызметі қарастырылады. Оның Түркістан Республикасындағы мемлекеттік және партиялық қызметінен бастап, Мәскеуде Орталық Атқару Комитетінде атқарған жұмыстары, ұлттық тіл саясатын дамытудағы рөлі мен латын әліпбиін енгізу жұмыстары жан-жақты талданды. Мақаланы жазу барысында Нәзір Төреқұловтың «Темірқазық», «Еңбекші қазақ», «Ақ жол» басылымдарда жарияланған мақалалары, «Жат сөздері туралы» еңбегі, сонымен қатар Ресей Ғылым академиясы мұрағатындағы материалдар және съездер мен пленумдарда жасаған баяндамалары пайдаланылды.

Нәзір Төреқұлов Мәскеудегі баспа жұмыстарын ұйымдастырушылық қызметі, «Шығыс тілдерінде әдебиеттер баспасы», өзі құрған «Темірқазық» журналы сынды баспалар арқылы түркі халықтарының мәдениеті мен руханиятын дамытуға зор үлес қосқандығын көрсетеді. Сондай-ақ Нәзір Төреқұлов ұлттық тілдің сақталуы мен дамуына, халықтың сауатын ашу, білімі мен мәдени жаңғырту және лингвистикалық көзқарасын, жазу мәселелерін ғылыми негізде қарастырып, қазақ қоғамындағы рухани бостандықты үгіттеген ойлары талданды. Мақалада оның мәдени және саяси атқарған қызметіне, ұлттың өркениеттік дамуына ықпалы, латын әліпбиін көшу мәселесіндегі рөліне, түркі халықтарының тілі мен мәдениетінің тұтастығын сақтау мәселелеріне баға берілді. Нәзір Төреқұлов саяси қайраткер ғана емес, жазушы-публицист, мәдениет жаңартушы, ұлттық идеяның теоретигі және тіл реформаторы ретінде көрсетілді. Оның шығармашылығы мен еңбектері түркі халықтарының мәдени тұтастығы сақтау, ұлттық дербестікпен, білім мен ғылымды нығайту арқылы рухани жаңғырудың маңызды тарихи қадамы екендігі анықталды.

ÖĞRETMENİN ARAŞTIRMA YETERLİLİĞİNİN KENESARY HAN’IN TARİHİ VE PSİKOLOJİK PORTRESİNİN OLUŞTURULMASI TEMELİNDE GELİŞTİRİLMESİ KUANYSHBEK GÜLMİRA YELAMANKIZI

Gulmira Kuanyshbek — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Makale, öğretmenin araştırma yeterliliğini geliştirme konusunu, Kenesary Han’ın tarihî ve psikolojik portresinin oluşturulması yoluyla kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Yazar, tarihî bir kişinin psikolojik imajını pedagojik bir araştırma yöntemi olarak ele alarak, öğretmenin araştırma etkinliğini geliştirmeye yönelik teorik ve pratik boyutları tanımlamaktadır. Araştırma sürecinde Kenesary Han’ın kişisel nitelikleri, liderlik yetenekleri, ulusal bağımsızlık mücadelesi ve o dönemin sosyal-psikolojik özellikleri analiz edilmektedir. Tarihî ve psikolojik imaj oluşturma yönteminin pedagojik potansiyeli ortaya konmaktadır. Bu yaklaşımın, öğretmenin analitik, yansıtıcı ve yaratıcı yeteneklerini geliştirmeye, bilimsel düşünce ve araştırma kültürünü oluşturmaya katkı sağladığı gösterilmektedir. Bu yöntem, öğretmenin verileri analiz etme, karşılaştırma ve genelleme becerilerini artırırken, yaratıcı sorgulama süreçlerini de güçlendirmektedir. Ayrıca tarihî ve psikolojik analiz, öğretmenin öğrencilerin bireysel özelliklerini ve yeteneklerini belirlemesine, bir kişinin olaylar sırasında duygusal durumunu anlamasına, ders içeriklerini derinleştirmesine ve araştırma odaklı etkinlikleri sistemli bir şekilde organize etmesine olanak sağlamaktadır. Bir kişinin tarihî ve psikolojik analizini yapmak, öğretmenin araştırma yeterliliğini geliştirmek için etkili bir araç olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, tarih öğretmenlerinin mesleki yeterliliklerini artırmanın etkili mekanizmaları belirlenmiş ve tarihî kişilikler aracılığıyla araştırma becerilerini geliştirmeye yönelik yenilikçi bir yön önerilmiştir.

MAGZHAN DZHUMABAYEV'İN TÜRKÇÜLÜK ANLAYIŞININ TARİHSEL-PSİKOLOJİK ÖZÜ

Shynar Nurmanova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Bu bilimsel makale, 20. yüzyıl başlarında Kazak aydınlarının manevi arayışlarında özel bir yön olan Türkçülük kavramını, M. Jumabayev'in şiirleri aracılığıyla tarihsel ve psikolojik araştırma yöntemleri kullanarak incelemektedir. Çalışma sırasında, şairin Türkçülük fikrinin oluşumuna katkıda bulunan siyasi, kültürel ve sosyal koşullar sınıflandırılmakta ve tarihsel ve ideolojik özellikler belirlenmektedir. Magzhan'ın eserinde Türk halklarının tarihi kökleri, manevi bütünlüğü ve kültürel birliği fikirlerinin yansıması, ulusal bilinç, tarihsel hafıza ve özgürlük fikrini güçlendirmedeki rolü açık bir şekilde analiz edilmektedir. Makale, şairin kişiliğinin manevi dünyasını ve yaratıcı düşüncesini, tarihsel ve toplumsal bağlam temelinde, tarihsel psikolojinin temel ilkelerine dayanarak analiz etmektedir. M. Jumabayev'in Türkçülük kavramı, Kazak halkının hafızasını, manevi birliğini ve ulusal psikolojisini yansıtan ve tüm Türk medeniyetinin ideolojik ve bilişsel özünü oluşturan tarihsel ve felsefi bir olgu olarak kabul edilmektedir. M. Jumabayev'in şiirlerindeki Türk birliği fikri, yalnızca etnik birliği değil, aynı zamanda medeniyet ve kültürel uyumu da yansıtan tarihsel-psikolojik bir kavram temelinde analiz edilmiştir. Şairin mirasındaki Türk birliği ilkelerinin tarihsel-psikolojik bir bakış açısıyla analizi, çağdaş Türk halklarının milli birliğini, manevi bütünlüğünü, kültürel canlanışını ve ideolojik sürekliliğini ortaya koymuş ve bunların bilimsel analizinin önünü açmıştır.

BÜYÜK KOMUTANLAR: BÜYÜK İSKENDER VE CENGİZ HAN

Marat Salgarayev- Asel Kulakhmedova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Büyük İskender ve Cengiz Han, dünya tarihinin en büyük komutanlarından bazılarıdır, yaşam yolları ve eylemleri insan kültürünün gelişimi üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Avrupalı tarihçiler İskender'i yüzyıllar boyunca «büyük fatih» ve «imparatorluğu kuran adam» olarak büyük saygı görürken, Cengiz Han'a «barbar» yerine «barbar» veya "acımasız işgalci" hakkında olumsuz bir değerlendirme yapmak yaygındı. Bu tür çelişkili görüşler, Avrupa merkezciliğinin etkisini açıkça vurgulamaktadır.

Tarih yazımında imajları belirsizdir: İskender genellikle kültürün, bilimin ve eğitimin refahına giden yolu açan biri olarak tanımlanır, genellikle uygarlıkları birleştiren, Helen kültürünü popülerleştiren aydınlanmış bir hükümdar olarak kutlanır. Ve Cengiz Han'ın devletin kurulmasına, uluslararası ticaretin ve kültürel bağların güçlendirilmesine katkısı çoğu durumda göz ardı edilmekte ve adı yalnızca istila ve yıkımla ilişkilendirilmektedir. Cengiz Han ile ilgili yazılara Avrupa merkezli bir bakış açısı hakimdir, genellikle ona» barbar«,» zalim fatih" dedikleri iddialar vardır. Ancak araştırmalar, her iki liderin de dünya ticaret bağlarının genişlemesine, yeni yönetim sistemlerinin kurulmasına ve uluslararası ilişkilerin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunduğunu göstermiştir. Bu çalışma, askeri stratejilerini, devleti yönetme biçimlerini ve medeniyet mirasını analiz edecek ve tarihi şahsiyetlerin kesin değerlendirmesinin bilimsel doğruluğunu gözden geçirecektir. Çalışma, Avrupa merkezciliğinin etkisini eleştirel bir şekilde değerlendirmeyi ve İskender ve Cengiz Han fenomenini geniş bir tarihsel bağlamda göstermeyi amaçlayacak.